"W kwartanie" - interpretacja

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 27.06.2024 o 10:36

Rodzaj zadania: Analiza

Dodane: 26.06.2024 o 11:44

Jan Andrzej Morsztyn był jednym z najważniejszych poetów dworskich epoki baroku w Polsce. Jego twórczość cechowała się finezją i biegłością językową, co w szczególności można zauważyć w jego sonetach i elegiach. Oprócz tworzenia własnych utworów, Morsztyn był również znanym tłumaczem i adaptatorem literackim. Często inspirował się literaturą włoską, a jego przekłady pełniły ważną rolę w kształtowaniu polskiego barokowego stylu literackiego.

Utwór "W kwartanie" jest jednym z wierszy, w którym Morsztyn sięgnął po dzieło włoskiego poety Giambattista Marino. Włoski oryginał, „Per una infirmita mortale”, stanowił dla niego nie tylko inspirację, ale stał się też podstawą do rozważań nad cierpieniem i śmiercią, typowych dla epoki baroku.

II. Analiza utworu i środki stylistyczne

„W kwartanie” to utwór o klasycznej budowie sonetu, składającego się z czternastu wersów podzielonych na cztery zwrotki: dwie czterowersowe (kwatryny) i dwie trzywersowe (tercyny). Morsztyn wiernie przestrzegał schematu rymów włoskiego oryginału: ABBA ABBA CDC DCD, co nadaje utworowi rytm i harmoniczną strukturę. Użycie jedenastozgłoskowca, typowego dla poezji włoskiej, podkreśla mistrzostwo autora w posługiwaniu się formą klasyczną.

2. Środki stylistyczne i ich funkcje:

W "W kwartanie" Morsztyn używa szeregu środków stylistycznych, które nadają utworowi głębokość i ekspresyjność:

- Liryka bezpośrednia: Poeta używa licznych czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej, takich jak „goreję”, „posyłam”, „skończyć muszę”. Tym samym liryczny podmiot utworu staje się świadkiem i uczestnikiem opisywanych wydarzeń, co przyciąga uwagę czytelnika do osobistych przeżyć i cierpień.

- Apostrofy jako wyraz modlitwy i lamentu: Poeta zwraca się bezpośrednio do Boga poprzez apostrofy, takie jak „Go­ręję, Panie”, czy „Ty od wiecznego wybaw ognia duszę”. Tego rodzaju wyrazy lamentu pokazują głęboką religijność podmiotu lirycznego oraz jego desperację i pragnienie ulgi od cierpienia.

- Wykrzyknienia i ich ekspresyjna funkcja: Wykrzyknienia, takie jak „Ach!”, potęgują dramatyzm sceny i intensyfikują przeżycia liryczne podmiotu. Efektywnie eksponują rozdźwięk między cierpieniem ciała a wołaniem duszy o zbawienie.

- Przerzutnie jako imitacja przerywanego oddechu konającego: Użycie przerzutni, jak „to Twoje dzieło / bez żadnej otuchy kona” imituje przerywany oddech osoby w agonii, dodając tekstowi autentyczności i zwracając uwagę na chwilowość ludzkiego życia.

- Metafory: Metafory, takie jak „to Twoje dzieło bez żadnej otuchy kona i ze swym się gościem już rozstaje” odnosi się do duszy opuszczającej ciało w momencie śmierci. Służą one obrazowaniu procesu umierania jako czegoś nieuchronnego i nieuniknionego.

- Personifikacje: Personifikacje, jak „na lekarstwa głuchy”, nadają cech ludzkich nieożywionym przedmiotom czy pojęciom, wzbogacając w ten sposób opis przypadłości bohatera i jego bezsilności wobec choroby.

- Porównania i epitety: Porównania, takie jak „jako wosk miękki, jako garnek kruchy” tworzą plastyczny obraz kruchego ciała podmiotu lirycznego, które ulatuje w obliczu śmierci. Epitet „ogień palący” dodatkowo podkreśla intensywność doznawanego cierpienia.

- Oksymoron: Oksymoron „płomień czyli mróz” ukazuje paradoksalne objawy malarii, które jednocześnie gorączkowe i zimne gorączki zadają podmiotowi lirycznemu ekstremalne doznania.

3. Koncepcja jako kluczowy element stylu barokowego:

W literaturze barokowej, koncept polega na zaskakującym i niezwykłym połączeniu idei, aby wzbudzić zdziwienie i intelektualną przyjemność u czytelnika. Morsztyn, inspirowany teorią konceptu według Sarbiewskiego „De acuto et arguto”, stosuje ten środek jako sposób na wprowadzenie wieloznaczności i głębi do swojego utworu. Koncept w „W kwartanie” zebrany jest wokół motywu ognia i lodu, obrazującego jednocześnie objawy choroby i moralne rozterki podmiotu.

III. Interpretacja utworu

W pogańskim liryzmie barokowym ważną rolę odgrywa motyw ars bene moriendi, czyli sztuka pięknego umierania. W „W kwartanie” podmiot liryczny zwraca się do Boga o wybawienie duszy, nie o uzdrowienie ciała. Akceptuje swój los i przygotowuje się na śmierć oraz przyjście wieczności. Jego modlitwy i lamenty wskazują na głębokie religijne przekonania oraz świadomość, że życie doczesne ma swój kres, a prawdziwa egzystencja zaczyna się po śmierci.

2. Motyw ognia i ognia wiecznego:

Motyw ognia w utworze pełni podwójną rolę. Z jednej strony symbolizuje gorączkę trapiącą chorego, a z drugiej – ogień piekielny, którego obawia się dusza grzesznika. Połączenie tych dwóch sprzecznych żywiołów – ognia i lodu – skutecznie przedstawia symptomy malarii oraz duchowe rozterki podmiotu lirycznego. Ogień jako gorączka niszczy ciało, podczas gdy lód oznacza duchową martwotę i zimno grzechu.

3. Motyw vanitas:

Jednym z fundamentalnych tematów baroku jest vanitas, czyli marność i przemijalność życia. W „W kwartanie” Morsztyn reflektuje nad kruchością i ulotnością życia ludzkiego. Ciało podmiotu lirycznego jest porównywane do miękkiego wosku i kruchego garnka, co w wyrazisty sposób obrazuje jego tymczasowość. Dusza lirycznego podmiotu opisana jest jako „gość” w ciele, co podkreśla jej tymczasowy związek z materialną formą.

4. Motyw śmierci:

Śmierć przedstawiana jest jako moment rozstania duszy z ciałem, które jest tylko kruchym naczyniem, ulegającym dematerializacji. Ta wizja, typowa dla epoki baroku, skoncentrowana jest na idei wieczności i spokoju w oczekiwaniu na spotkanie z Bogiem. Jednocześnie, utwór może pozostawiać po sobie ślad w postaci twórczości poety, nawiązując do horacjańskiego „Exegi monumentum”. Pisarz, mimo przemijania, zostawia po sobie coś trwałego – wieczne dzieło literackie.

IV. Zakończenie

Wiersz „W kwartanie” Jana Andrzeja Morsztyna jest niezwykle bogaty w środki stylistyczne oraz głębokie motywy. Analizując sonet, odkrywamy misternie splecioną grę słów, metafor i konceptów, które razem tworzą wyrafinowany i pełen dramatyzmu obraz. Utwór ten nie tylko wyraża wewnętrzne przeżycia podmiotu lirycznego, ale także wpisuje się w kontekst literatury barokowej, która dążyła do ukazania marności rzeczy materialnych i wielkości duchowego doświadczenia.