Metaforyczne ukazanie rzeczywistości w „Górą Edek” i we współczesnej literaturze

Rodzaj zadania: Analiza

Dodane: godzinę temu

Współczesna literatura często posługuje się metaforą jako narzędziem opisu rzeczywistości. Metafory nie tylko ubarwiają literackie światy, lecz także pokazują złożoność ludzkiego doświadczenia, ukazując to, czego nie da się wyrazić dosłownie. Opowiadanie Marka Nowakowskiego „Górą Edek” i wiersz „Ocalony” Tadeusza Różewicza to dwa przykłady utworów współczesnych, w których metaforyczne przedstawienie świata służy analizie kondycji człowieka żyjącego w złożonej rzeczywistości powojennej Polski. Ich zestawienie pozwala pełniej zrozumieć, w jaki sposób literatura komentuje rzeczywistość – zarówno tę osobistą, jak i społeczną.

Metaforyczne ukazanie rzeczywistości w „Górą Edek” Marka Nowakowskiego

Opowiadanie „Górą Edek” to jedno z najbardziej znanych dzieł Nowakowskiego, obrazujące Polskę lat siedemdziesiątych XX wieku, czasów PRL-u. Losy głównych bohaterów opowiadania, kamiennej ekipy robotniczej próbującej dogadać się podczas zakrapianego alkoholem wieczoru, stanowią metaforę kondycji społeczeństwa tamtego czasu. Codzienne, trywialne sytuacje stają się tutaj symbolem szerszych procesów społecznych.

Sam tytułowy Edek może być traktowany jako uosobienie „człowieka masowego”, przeciętnego obywatela biernie uczestniczącego w życiu społecznym, pozbawionego większych ambicji i nakierowanego głównie na przetrwanie. Bohaterowie opowiadania rozmawiają przy wódce, spierają się, kłócą i jednoczą przeciwko różnym „innym” – cała ta sytuacja staje się metaforycznym obrazem konfliktów i antagonizmów obecnych w polskim społeczeństwie tego okresu.

Nowakowski w mistrzowski sposób posługuje się językiem potocznym i groteską, co również ma wymiar metaforyczny. Przesadna dosadność, prostota i wulgarność rozmów metaforycznie oddają zdegradowany stan wartościowego dialogu społecznego. W postaciach z opowiadania można dostrzec symbole: Edek – przeciętność i konformizm, Szymek – indywidualizm i opór, Rafałek – naiwny idealizm. Ich relacje są mikroskopijnym obrazem całego społeczeństwa – pełnego napięć, podziałów, nieufności, a zarazem potrzeby wspólnoty. Kłótnie i pojednania, wybuchy agresji i znużenia, pijackie „odjazdy” stanowią metaforę egzystencji Polaków w systemie, który pozornie gwarantował bezpieczeństwo, a w rzeczywistości ograniczał wolność jednostki.

Metaforyczna rzeczywistość w wierszu „Ocalony” Tadeusza Różewicza

Kolejnym utworem, w którym rzeczywistość współczesna jest przedstawiona poprzez metaforę, jest wiersz „Ocalony” Tadeusza Różewicza. Utwór ten powstał w doświadczeniu wojny, jednak jego przesłanie odnosi się także do czasów późniejszych, komentując stan psychiczny i moralny człowieka XX wieku. Metafory głodu, strachu, potrzeby miłości i nienawiści zostają zuniwersalizowane – bohater liryczny jest jakby wycięty z własnych uczuć („Mam dwadzieścia cztery lata / ocalałem / prowadzony na rzeź”).

Różewicz również używa prostego, „ogranego” języka, pozbawionego wyszukanych środków stylistycznych. To także zabieg metaforyczny – prostota tej poezji odbija wyjałowienie emocjonalne, zubożenie sensów po tragedii wojennej. Wiersz jest przejmującą metaforą śmierci wartości: „Nie nazywajcie mnie synem człowieczym”, prosi podmiot, wskazując na całkowite wyobcowanie. „Zabitych poukładano w stosy”, „Miłość przywiązano do krzesła tortur” – rzeczywistość prowadzona jest tu do absurdu, do momentu, w którym samo człowieczeństwo zostaje zakwestionowane. I choć przyczyną tej sytuacji była wojna, to metaforyka wiersza pozwala odnieść ją do wszelkich momentów skrajnego kryzysu (także społecznego marazmu PRL-u.)

Zestawienie i kontekst

Oba utwory, mimo różnicy formy (proza, poezja) oraz tematów wyjściowych, pokazują, iż rzeczywistość powojenna i realia PRL-u były dla twórców nieprzezroczyste, wymagały mówienia obrazem, metaforą właśnie. W opowiadaniu Nowakowskiego codzienność staje się groteskowym spektaklem, którego aktorzy tracą kontakt z wyższymi wartościami – tak samo w „Ocalonym” zubożenie moralne i wyjałowienie emocjonalne są odbiciem przemian społecznych. Dla obu autorów interpretowana rzeczywistość jest trudna, nieoczywista, czasem tragikomiczna. Metafora pozwala powiedzieć to, czego nie da się wyrazić wprost, i naświetla społeczeństwo w rozbiciu, w chaosie, w poczuciu konieczności lawirowania między wolnością a konformizmem.

W szerszym, kulturowym kontekście utwory te wpisują się w nurt literatury rozrachunkowej i egzystencjalnej, szukając sensu i tożsamości w powojennej rzeczywistości Polski. Metaforyczne obrazy społeczeństwa można odnaleźć także w innych dziełach epoki – chociażby w prozie Sławomira Mrożka czy w wierszach Zbigniewa Herberta.

Podsumowanie

Zarówno w „Górą Edek” Marka Nowakowskiego, jak i w „Ocalonym” Tadeusza Różewicza rzeczywistość zostaje ukazana metaforycznie. Metafora pozwala autorom na głęboką krytykę rzeczywistości społecznej, ukazanie złożoności egzystencji człowieka w czasach powojennych oraz przekazanie uniwersalnych prawd o ludzkiej kondycji. To właśnie dzięki metaforze literatura współczesna nie tylko opisuje świat, ale i go komentuje, skłaniając do refleksji nad tym, kim jesteśmy dziś jako społeczeństwo i jednostki.