Konwencja oniryczna jako sposób kreowania świata i jej funkcja w znaczeniach

Rodzaj zadania: Analiza

Dodane: dzisiaj o 8:22

Konwencja oniryczna jako sposób kreowania świata przedstawionego i jej funkcja w tworzeniu znaczeń – na przykładzie „Procesu” Franza Kafki oraz innych utworów literackich

Konwencja oniryczna, czyli kreowanie świata przedstawionego na wzór marzenia sennego, stanowi jedno z bardziej oryginalnych i wieloznacznych narzędzi literackich. Autorzy wykorzystują ją jako środek do pogłębiania wymowy utworów, ukazywania stanów psychicznych bohaterów, ale też kwestionowania granic rzeczywistości. Uwidaczniający się w literaturze senny wymiar narracji to nie tylko estetyka, lecz także sposób organizowania świata przedstawionego, który często przyczynia się do powstawania niejednoznacznych treści i rozbudowanych symboli. Niewątpliwie najbardziej rozpoznawalnym utworem z tego nurtu jest „Proces” Franza Kafki, który stanie się tu punktem wyjścia do szerszych rozważań, na tle innych dzieł oraz wybranego kontekstu kulturowego.

Oniryczność w „Procesie” Kafki – świat nieuchwytny, lęk i absurd

Dzieło Franza Kafki uchodzi za wzorcowy przykład literatury modernistycznej, w której dominuje niejasność, absurd i atmosfera ciągłego zagrożenia. Świat przedstawiony w „Procesie” odznacza się cechami snu: ma niejasne granice, rządzi się własnymi, nie do końca logicznymi prawidłami, a jego organizacja przestrzeni i czasu jest zachwiana. Często bohaterowie – na czele z Józefem K. – przeżywają sytuacje, które wydają się zarówno prawdopodobne, jak i nierzeczywiste. Zaczynają się w jednym miejscu, kończą w innym, nie wiadomo, jak przebiega czas czy jak funkcjonują instytucje (np. sąd), który wydaje się wręcz labiryntowy, nieskończony i odhumanizowany.

Oniryczna atmosfera konstruuje tu świat, w którym główny bohater nie potrafi odnaleźć stabilnego punktu oparcia, jest zagubiony, podlega niezrozumiałym regułom. Traci możliwość rozróżnienia jawy od snu – i taka jest właśnie rola konwencji onirycznej: unaocznić brak sensu i nieuchwytność świata. Sądząc po licznych analizach, czytelnik nie ma pewności, czy prezentowane wydarzenia dzieją się naprawdę, czy są snem bohatera, metaforą jego lęków i poczucia winy¹.

Funkcje konwencji onirycznej w „Procesie”

W „Procesie” oniryczność kreuje poczucie wszechobecnego absurdu i przytłaczającego fatum. Zacieranie granic między snem a rzeczywistością sprawia, że świat przedstawiony odbierany jest jako pułapka, z której nie można się wydostać. Senne prawidła kierujące fabułą wzmagają lęk, poczucie wyobcowania i niepewności, które odczuwają zarówno bohater, jak i czytelnik. Konwencja oniryczna współtworzy alegorię nowoczesnego, zdehumanizowanego świata, w którym człowiek jest bezradny wobec anonimowych, niezrozumiałych sił, a poszukiwania sensu kończą się fiaskiem. Służy także do zobrazowania psychologii postaci – Józef K. nie żyje naprawdę, lecz „śni” swe życie, bezsilnie poddając się biegowi wydarzeń.

Oniryczność w innych utworach literackich

Motywy oniryczne obecne są w wielu utworach polskich i światowych. W „Sklepach cynamonowych” Brunona Schulza sen i jawa przenikają się, tworząc świat dzieciństwa filtrującego rzeczywistość przez subiektywne odczucia, wyobraźnię i wspomnienia narratora. Autor stosuje metafory i rozbudowane opisy, w których czas i przestrzeń ulegają deformacji, przedmioty i postacie zmieniają znaczenie. Podobne techniki odnajdujemy w „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, gdzie świat szkolny i społeczny pełen jest surrealistycznych, absurdalnych wydarzeń: przemiany bohatera w ucznia, nieprawdopodobne lekcje czy groteskowe dialogi.

Oniryczna konwencja bywa również ważna w poezji, m.in. u Bolesława Leśmiana, gdzie granica między snem a rzeczywistością jest płynna, a marzenia senne stają się pretekstem do eksploracji ludzkiej duchowości („Sen”, „Dusiołek”). Takie podejście odnajdziemy również w twórczości Leopolda Staffa czy Mirona Białoszewskiego, gdzie marzenie senne staje się sposobem dla ukazania świata przeżywanego jako fragmentaryczny i niepewny.

Konwencja oniryczna a kontekst filozoficzny i historyczny

Wykształcenie konwencji onirycznej szczególnie silnie wiąże się z filozofią egzystencjalizmu oraz psychoanalizą. Wielu autorów pod wpływem Freuda (oraz psychoanalizy jungowskiej) wykorzystywało temat snu jako „drogi do podświadomości”. Przekształcone wspomnienia, lęki, traumy i ukryte pragnienia bohaterów są odczytywane przez pryzmat scen onirycznych. W kontekście historycznym zaś, konwencja ta odzwierciedla niepokoje przełomu XIX i XX wieku – utratę pewności poznawczej, rozczarowanie racjonalizmem, narastające poczucie wyobcowania w nowoczesnym społeczeństwie.

Podsumowanie

Konwencja oniryczna to nie tylko specyficzny sposób komponowania świata przedstawionego, lecz także metoda oddziaływania na czytelnika. Dzięki niej utwory takie jak „Proces”, „Sklepy cynamonowe” czy „Ferdydurke” osiągają głębię wieloznaczności, poruszając problemy egzystencjalnej samotności, absurdu czy tożsamości. Oniryczność pozwala wprowadzić elementy metaforyczne, ukazać niedoskonałość i nieprzystawalność porządku świata wobec ludzkiego doświadczenia. Tym samym staje się zarówno narzędziem artystycznym, jak i filozoficznym – do badania kondycji człowieka w XX wieku i dziś.

--- ¹: Takie interpretacje pojawiają się zarówno w literaturze przedmiotu, jak i analizach maturalnych, np. w „Leksykonie lektur” wyd. Greg czy podręcznikach do języka polskiego dla szkół ponadpodstawowych.