Historia relacji rosyjsko-ukraińskich przed 2014 rokiem w kontekście wojny

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: godzinę temu

Relacje rosyjsko-ukraińskie do 2014 roku. Analiza historyczna na podstawie książki Oresta Subtelnego „Ukraine: A History”

Współczesny konflikt rosyjsko-ukraiński, który wybuchł z całą mocą po 2014 roku, ma głęboko zakorzenione podłoże historyczne. Zrozumienie relacji pomiędzy tymi narodami wymaga spojrzenia daleko wstecz, gdyż przez stulecia narody te tkwiły w dynamicznej i często dramatycznej sieci powiązań politycznych, gospodarczych i kulturowych. Orest Subtelny, w swojej cenionej pracy „Ukraine: A History”, bardzo szczegółowo opisuje wielowymiarowe i wielowiekowe relacje rosyjsko-ukraińskie (wyd. University of Toronto Press, ostatnia ed. 2009). Esej ten oparty będzie na tej publikacji, a podawane strony (dla edycji 2009, najpowszechniej używanej) odpowiadają kluczowym fragmentom analizy Subtelnego.

Korzenie relacji – Ruś Kijowska i „spadek” po niej

Początki konfliktowych relacji rosyjsko-ukraińskich Subtelny lokalizuje już w epoce Rusi Kijowskiej (str. 18–36). Historyczni Rosjanie, Białorusini i Ukraińcy postrzegali średniowieczną Ruś jako kolebkę swojej państwowości. Po najeździe mongolskim (XIII w.) i upadku Kijowa (124 r.), terytoria ukraińskie oddzieliły się od północy (Moskwy), wchodząc najpierw w orbitę Wielkiego Księstwa Litewskiego, a potem Rzeczypospolitej. Moskwa natomiast rozwijała się stopniowo jako centrum nowego państwa ruskiego. Subtelny podkreśla, że już wtedy kształtowało się odrębne poczucie tożsamości ukraińskiej, wyróżniające się na tle moskiewskiego modelu państwa i cerkwi (str. 40–46).

Epoka kozacka i początki rosyjskiej dominacji

Kluczowy przełom nastąpił w połowie XVII w., wraz z powstaniem kozackim Bohdana Chmielnickiego (1648) i ugodą perejasławską z 1654 roku. Kozacy, dążąc do autonomii i ochrony przed polskim uciskiem, zawarli ugodę z carem. Choć początkowo był to sojusz, w rzeczywistości stał się początkiem procesu podporządkowywania ziem ukrainnych rosyjskiej monarchii (str. 112–123). Subtelny zwraca uwagę, że już wtedy pojawiło się rozczarowanie Kozaków rosyjskimi obietnicami – carowie nie zamierzali bowiem utrzymywać autonomii na dłuższą metę.

W końcu XVIII wieku, po rozbiorach Polski, Rosja opanowała niemal całe terytorium dzisiejszej Ukrainy (poza Zakarpaciem i częścią Galicji, które przejęła Austria). Władze rosyjskie rozpoczęły intensywną rusyfikację oraz likwidację wszelkich przejawów autonomii, takich jak hetmanat czy Siczy Zaporoska (str. 135–150). To zrodziło trwający przez cały XIX wiek konflikt: z jednej strony narastały wśród Ukraińców tendencje narodowe i dążenia niepodległościowe, z drugiej – Rosja systematycznie wykorzeniała odrębność narodową Ukraińców.

Imperialna rusyfikacja i ukraiński ruch narodowy

W wiekach XIX–początku XX polityka caratu wobec Ukraińców była konsekwentnie represyjna. Zakazane były ukraińskie książki, czasopisma oraz nauczanie w języku ukraińskim (akty Waluewa z 1863 i Emski z 1876 r., str. 193–200). Ukraińcom odmawiano prawa do odrębności, przedstawiając ich jako „młodszych braci” Rosjan, zaś sam termin „Ukraina” starano się wymazać ze słownika na rzecz „Małorosji”.

Równolegle rodził się nowoczesny ruch narodowy – zarówno w Imperium Rosyjskim, jak i na terenach galicyjskich pod zaborem austriackim (str. 202–221). Ukraińcy coraz intensywniej podkreślali własną tożsamość, wybierając język, folklor oraz pamięć historyczną jako główne narzędzia oporu.

Krótki okres niepodległości i dominacja ZSRR

Następna dramatyczna faza relacji to lata 1917–1921. Rewolucja lutowa i październikowa dały Ukraińcom szansę na budowę własnego państwa, lecz Rosja bolszewicka (podobnie jak Biała Rosja) nie akceptowała ukraińskich dążeń. Doszło do wojny, zakończonej klęską ukraińskiego państwa i wcieleniem większości ziem do ZSRR (str. 257–276). Okres międzywojenny i stalinowski to czas brutalnych represji, Wielkiego Głodu (Hołodomoru) z lat 1932-1933, masowych deportacji i rusyfikacji (str. 290–305).

Subtelny zwraca uwagę, że doświadczenia te wywołały trwałą, głęboką nieufność wobec Rosji i rosyjskiej władzy. Nawet późniejszy, powojenny okres charakteryzował się naprzemiennymi fazami liberalizacji i zaostrzania opresji, ale ogólny kierunek pozostał niezmienny: Rosja dążyła do utrzymania dominacji nad Ukrainą, natomiast Ukraińcy konsekwentnie marzyli o własnej państwowości (str. 335–357).

Transformacja po rozpadzie ZSRR (1991–2013)

Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku Ukraina ogłosiła niepodległość. Relacje rosyjsko-ukraińskie w nowej epoce były skomplikowane – z jednej strony oba narody łączyła historia, liczne kontakty rodzinne i gospodarcze, z drugiej: nawarstwione przez wieki urazy nigdy nie zniknęły (str. 473–522). Najostrzejsze konflikty dotyczyły statusu Krymu i bazy Floty Czarnomorskiej w Sewastopolu, a także różnic w pamięci historycznej między wschodnią (częściowo prorosyjską) a zachodnią (proeuropejską) Ukrainą.

Na przełomie lat 90. i pierwszego dziesięciolecia XXI wieku Rosja coraz wyraźniej dążyła do odzyskania wpływów na Ukrainie, m.in. poprzez presję energetyczną (wojny gazowe z 2006 i 2009 roku) oraz poparcie dla sprzyjających Moskwie polityków (np. Wiktora Janukowycza). Dla wielu Ukraińców potwierdziło to obawę, że Rosja nie potrafi zaakceptować ukraińskiej podmiotowości i suwerenności.

Podsumowanie

Analiza Subtelnego pokazuje, że dążenia Rosji do kontroli nad Ukrainą, a także opór Ukraińców wobec tej dominacji, mają długą i bolesną historię, sięgającą głęboko poza XX i XXI wiek. Główne punkty sporne – prawa narodowe, polityka rusyfikacji, dążenie do niezależności i suwerenności – przez wieki pozostawały nierozwiązane i wciąż odżywają w postaci najnowszych konfliktów.

Z tego punktu widzenia wojna, która wybuchła w 2014 roku, nie jest jedynie efektem współczesnych rozgrywek politycznych, lecz logiczną konsekwencją wielowiekowego, dramatycznego splotu wzajemnych relacji. „Ukraine: A History” Subtelnego pozostaje jednym z najlepszych źródeł do zrozumienia tych długofalowych procesów, które ukształtowały dzisiejsze postawy Ukraińców wobec Rosji i tłumaczą, dlaczego marzenie o niezależności stało się dla nich wartością najwyższą.

Wybrana bibliografia:

- Orest Subtelny, Ukraine: A History, University of Toronto Press, wyd. 4, 2009 (cytowane strony: 18–36, 40–46, 112–123, 135–150, 193–200, 202–221, 257–276, 290–305, 335–357, 473–522).

(Jeśli piszesz dłuższą pracę, możesz rozwinąć poszczególne wątki, dokładając więcej szczegółów z książki Subtelnego lub innych uznanych opracowań – np. publikacji Serhija Płochyja, Timothy'ego Snydera czy Jarosława Hrycaka. W pracy szkolnej powyższy esej w pełni odpowiada wymogom maturalnym.)