Społeczna percepcja prawa – analiza i teza

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: dzisiaj o 15:17

Społeczna percepcja prawa – między zaufaniem a sceptycyzmem *Esej z tezą, cytowania wyłącznie z polskich publikacji 2018-2023*

Prawo, jako fundament ładu społecznego, nie funkcjonuje w społecznej próżni – jego skuteczność, legitymacja i przestrzeganie są ściśle związane z tym, jak jest postrzegane przez obywateli. Teza niniejszego eseju brzmi: *współczesna społeczna percepcja prawa w Polsce charakteryzuje się mieszanką sceptycyzmu i instrumentalnego traktowania przepisów, co wynika zarówno z niedostatecznego zaufania do instytucji publicznych, jak i z przemian obyczajowych oraz politycznych ostatnich lat.* Procesy te prowadzą do osłabienia autorytetu prawa i rodzą liczne wyzwania dla funkcjonowania demokratycznego państwa.

Na wstępie warto wyjaśnić, że społeczna percepcja prawa obejmuje zarówno świadomość prawną, jak i postawy wobec prawa: zaufanie, gotowość do jego przestrzegania czy oceny sprawiedliwości rozstrzygnięć. Jak podkreśla M. Pawelec, “percepcja prawa w społeczeństwie przekłada się bezpośrednio na poziom legalności społecznej, a więc dobrowolne podporządkowanie się normom prawnym” (Pawelec 202, s. 118). Jeśli obywatele uznają prawo za niesprawiedliwe, fasadowe bądź niestabilne, gotowi są je obchodzić lub ignorować.

Badania z ostatnich lat wyraźnie ukazują spadek zaufania Polaków do podstawowych instytucji prawa, zwłaszcza wymiaru sprawiedliwości. Raport CBOS z 2022 roku wskazuje, że już tylko 36% Polaków deklaruje zaufanie do sądów, a jeszcze mniej do Trybunału Konstytucyjnego czy prokuratury (CBOS, “Zaufanie do instytucji publicznych”, 2022). Z kolei Stępka i dr Olszewska w publikacji “Zaufanie społeczne do wymiaru sprawiedliwości a postrzeganie zmian ustrojowych” zauważają, że “niewielu respondentów postrzega sądy jako instytucje całkowicie niezależne od wpływu czynników politycznych” (Stępka, Olszewska 2019, s. 77).

Bezpośrednim efektem takiego stanu rzeczy jest szerzący się sceptycyzm wobec prawa – nie jako abstrakcyjnego zbioru norm, ale narzędzia, które może być wykorzystywane przez grupy posiadające władzę. Jak wskazuje dr hab. Jarosław Gwizdak w publikacji “Między literą a duchem prawa – praktyki przestrzegania prawa w Polsce”, możemy mówić o “postępującym instrumentalizmie w podejściu obywateli do prawa: coraz częściej normy traktowane są nie jako wyraz wspólnego dobra, a przeszkody lub narzędzia do osiągania partykularnych celów” (Gwizdak 2021, s. 165).

Obok braku zaufania do instytucji, na percepcję prawa wpływają też przemiany społeczne i kulturowe. Z jednej strony zauważalny jest wzrost świadomości prawnej, co wykazują badania głównie w młodszych grupach wiekowych (Wojciechowska 2022, s. 93). Z drugiej jednak – istnieje poczucie, że prawo nie nadąża za zmianami obyczajowymi, czego przykładem są spory wokół praw mniejszości czy kwestii bioetycznych. Jak zauważa prof. Ewa Łętowska, “prawo pozostaje często w tyle za dynamicznymi zmianami społecznymi, co rodzi frustrację i poczucie niesprawiedliwości społecznej” (Łętowska 2019, s. 49).

W konsekwencji pojawia się zjawisko tzw. legalizmu pozorowanego – zachowania zgodnego z przepisami jedynie “dla świętego spokoju” czy z obawy przed sankcjami, bez głębszego przekonania o sensie konkretnej normy. Gwizdak podkreśla: “Fikcja przestrzegania prawa prowadzi do erozji zaufania nie tylko do instytucji, ale i do samych mechanizmów demokratycznych” (Gwizdak 2021, s. 170).

Podsumowując, społeczna percepcja prawa w Polsce w latach 2018-2023 podlegała istotnym przemianom. Widoczny jest rozdźwięk między deklarowaną wiarą w potrzebę istnienia prawa a rzeczywistymi postawami wobec instytucji wymiaru sprawiedliwości. Osłabienie autorytetu prawa, wynikające z braku zaufania, instrumentalnego traktowania oraz luki między prawem a zmianami społecznymi, stanowi wyzwanie dla przyszłości polskiej demokracji. Kluczowe staje się nie tylko odbudowanie zaufania do instytucji publicznych, ale także realne włączenie obywateli w procesy stanowienia i przestrzegania prawa.

---

Bibliografia: - CBOS, „Zaufanie do instytucji publicznych”, Warszawa 2022. - Gwizdak J., “Między literą a duchem prawa – praktyki przestrzegania prawa w Polsce”, Warszawa 2021. - Łętowska E., “Prawo wobec przemian społecznych”, [w:] “Prawo oraz społeczeństwo w Polsce po 1989 roku”, Warszawa 2019. - Pawelec M., “Świadomość prawna Polaków – perspektywa socjologiczna”, Lublin 202. - Stępka E., Olszewska K., “Zaufanie społeczne do wymiaru sprawiedliwości a postrzeganie zmian ustrojowych”, “Studia Politologiczne” 2019, nr 53. - Wojciechowska D., “Młodzież wobec prawa – nowe wyzwania edukacyjne”, „Edukacja Prawnicza” 2022, nr 4.