Jak gatunek utworu wpływa na konstrukcję świata przedstawionego? Na podstawie „Tanga”, „O doktorze Hiszpanie” i „Słoń” Mrożka

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: godzinę temu

Wpływ gatunku utworu na konstrukcję świata przedstawionego — Każdy tekst literacki funkcjonuje w określonej konwencji gatunkowej, która narzuca autorowi pewne ramy estetyczne, stylistyczne i kompozycyjne. Gatunek utworu nie jest jedynie technicznym opisem cech formalnych – kształtuje całokształt przedstawionego świata: sposób kreowania bohaterów, konstrukcję fabuły, wybór czasu i miejsca akcji, a także stosowane środki wyrazu. Przeanalizujmy, w jaki sposób wybrane przez twórcę gatunki wpływają na kształt świata przedstawionego, posługując się przykładami z „Tanga” Sławomira Mrożka, „O doktorze Hiszpanie” Jana Kochanowskiego oraz opowiadania „Słoń” Mrożka.

Tango Sławomira Mrożka – dramat groteskowy i jego świat przedstawiony „Tango” to dramat, który stanowi kwintesencję groteski – gatunku łączącego elementy tragiczne z komediowymi, realne z absurdalnym, groteskowego obrazowania rzeczywistości. W „Tangu” świat przedstawiony nie ma jednolitej, realistycznej struktury – wykreowany zostaje jako wyraz chaosu, rozkładu dotychczasowych wartości i zasad. Konwencja dramatu groteskowego pozwala Mrożkowi przełamywać schematy tradycyjnej kompozycji dramatu: wszystkie reguły kompozycyjne zostają podważone przez dezorganizację przestrzeni i czasu, nielogiczność działań bohaterów i ich chwiejną tożsamość.

Dom Stomila i Eleonory jest miejscem, w którym zatarły się granice między powagą a śmiesznością, autorytetem a anarchią, co w innych konwencjach – na przykład dramacie realistycznym – musiałoby być logicznie umotywowane. Tymczasem groteska pozwala na przerysowanie, wyolbrzymienie oraz deformację świata przedstawionego – elementy charakterystyczne dla tego gatunku. Dzięki temu bohaterowie (Artur, Eugeniusz, Ala i inni) funkcjonują w świecie, gdzie zasady są sztuczne lub pozorne, a rzeczywistość obrazuje absurdalność konsekwencji zaniechania tradycyjnych wartości. Zarówno przestrzeń (pełna nieładu i absurdalnych obiektów), jak i czas (nieliniowy, rozchwiany), wskazują na destrukcję świata – charakterystyczną dla dramatów groteskowych, w których świat przedstawiony służy raczej demaskowaniu niż odtwarzaniu rzeczywistości.

„O doktorze Hiszpanie” Jana Kochanowskiego – komedia renesansowa i jej świat przedstawiony Utwór Jana Kochanowskiego reprezentuje komedię okolicznościową, wzorowaną na wzorach włoskich i antycznych. Gatunek komedii narzuca określony kształt świata przedstawionego: jest to świat podporządkowany prawom śmiechu – przerysowany, kontrastowy, pełen sytuacyjnych nieporozumień i komicznych postaci. Akcja „O doktorze Hiszpanie” rozgrywa się w skromnej, codziennej przestrzeni, jednak komediowość sytuacyjna (figle służby na gościu) i wyraziste charaktery bohaterów (naiwny doktor, sprytni słudzy) determinują sposób przedstawienia świata: to przestrzeń wyraźnie oswojona, zamknięta, pozbawiona głębi egzystencjalnej czy filozoficznej.

W komedii bohaterowie nie ewoluują psychologicznie – są z góry zaprojektowanymi typami komicznymi, których zadaniem jest wywołać śmiech lub zdystansowanie postrzegania rzeczywistości. Komizm sytuacyjny i słowny przesądza o tym, że świat przedstawiony w tej komedii jest płaszczyzną satyrycznego oglądu codzienności, nie zaś próbą zgłębiania prawd uniwersalnych. Inaczej niż w dramacie groteskowym czy opowiadaniu o wydźwięku tragicznym, w komedii świat przedstawiony staje się areną gry konwencji, gdzie wszystko podporządkowane jest rozrywce i żartowi.

„Słoń” Sławomira Mrożka – opowiadanie satyryczne i świat przedstawiony W opowiadaniu „Słoń” mamy do czynienia z krótką formą narracyjną, która wykorzystuje środki satyryczne, by piętnować słabości instytucji i ludzi. Satyra, jako gatunek, wpływa tu na konstrukcję świata przedstawionego w sposób dwojaki: świat ten z pozoru pozostaje realistyczny (akcja dzieje się w ZOO, w wyraźnie określonej rzeczywistości społecznej), jednak jego obrazy zostają zdeformowane przez ironię, przerysowanie i wyolbrzymienia. Mrożek, korzystając z konwencji satyrycznej noweli, pozwala sobie na absurdalne rozwiązania fabularne (nadmuchiwanie sztucznego słonia jako „oszczędność budżetową”), wyczuwalną od pierwszych linijek ironię oraz celowe generowanie groteskowych sytuacji.

Bohaterowie są tutaj zaledwie szkicami typów społecznych – dyrektor ZOO, urzędnicy, pracownicy – którym odmawia się głębi, by podkreślić uniwersalność mechanizmów obłudy, konformizmu i absurdu w biurokratycznej codzienności PRL-u. Świat przedstawiony w satyrze zostaje więc skonstruowany na zasadzie kontrastu między pozorem a rzeczywistością, logiką a absurdem, prawdą a manipulacją. Satyrę umożliwia tu właśnie dobór realistycznej scenerii, która – pod wpływem mechanizmów gatunkowych – zostaje zdeformowana w groteskowy obraz zbiorowej głupoty.

Podsumowanie Analiza trzech różnych gatunków: groteskowego dramatu, komedii renesansowej i satyrycznego opowiadania, pozwala dostrzec ścisły związek pomiędzy gatunkiem a konstrukcją świata przedstawionego. Gatunek determinuje nie tylko sposób prowadzenia narracji i dobór środków stylistycznych, ale także typy bohaterów, sposób organizacji przestrzeni i czasu, a nawet głębokość poruszanych tematów. Dzięki temu ten sam problem (np. krytyka społeczeństwa, ośmieszanie przywar ludzkich czy obrazowanie chaosu wartości) można zobrazować na zupełnie różne sposoby, zależnie od wybranej konwencji. Gatunek to nie przypadkowy wybór – to narzędzie kształtujące cały świat przedstawiony, sprawiające, że odbiorca tekstu odczytuje go zawsze w określonej perspektywie interpretacyjnej.