Psychoterapia psychodynamiczna, poznawczo-behawioralna i humanistyczna

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: dzisiaj o 11:20

Psychoterapia psychodynamiczna, poznawczo-behawioralna i humanistyczna w pracy z dzieckiem i adolescentem

Psychoterapia, choć bywa ujmowana jako jednolita forma pomocy psychologicznej, w rzeczywistości obejmuje bardzo różne sposoby rozumienia człowieka, jego cierpienia oraz drogi prowadzącej do zmiany. Różnice te stają się szczególnie widoczne wtedy, gdy przyglądamy się trzem ważnym orientacjom: psychodynamicznej, poznawczo-behawioralnej oraz humanistycznej. Każda z nich opiera się na odmiennych założeniach teoretycznych, inaczej definiuje źródła problemów psychicznych i proponuje inny rodzaj relacji terapeutycznej. W praktyce pracy z dziećmi i adolescentami ma to ogromne znaczenie, ponieważ młody człowiek nie tylko przeżywa trudności w sposób specyficzny dla swojego wieku, ale też potrzebuje takiej formy pomocy, która uwzględnia jego rozwój emocjonalny, poznawczy i społeczny.

Pisząc o psychoterapii „po ludzku”, warto zacząć od prostego spostrzeżenia: za każdą szkołą terapeutyczną stoi pewna wizja człowieka. Jedna podkreśla wagę nieświadomych konfliktów i doświadczeń z wczesnego dzieciństwa, druga skupia się na tym, jak człowiek myśli, czuje i działa tu i teraz, trzecia zaś przypomina, że człowiek rozwija się najlepiej wtedy, gdy doświadcza autentycznego kontaktu, akceptacji i zrozumienia. Nie chodzi więc tylko o techniki terapeutyczne, lecz o głębszą odpowiedź na pytanie, skąd bierze się cierpienie psychiczne i co naprawdę leczy.

Psychoterapia psychodynamiczna wywodzi się z psychoanalizy, ale we współczesnej praktyce ma zwykle bardziej elastyczny i mniej klasyczny charakter niż pierwotne ujęcie freudowskie. Jej podstawowym założeniem jest przekonanie, że zachowanie człowieka, jego emocje i sposoby budowania relacji są w dużym stopniu kształtowane przez procesy nieświadome oraz przez doświadczenia z wczesnych etapów życia.[1] Objawy nie są tutaj traktowane jedynie jako „problem do usunięcia”, lecz jako sygnał głębszego konfliktu wewnętrznego, nierozwiązanych napięć lub trudności w relacjach z ważnymi osobami. Z perspektywy psychodynamicznej lęk, wycofanie, agresja czy objawy psychosomatyczne mogą być pośrednim wyrazem przeżyć, których dziecko lub adolescent nie potrafi jeszcze nazwać ani pomieścić psychicznie.

Szczególne znaczenie w tej orientacji ma relacja terapeutyczna. To właśnie w kontakcie z terapeutą ujawniają się ważne wzorce przeżywania siebie i innych. Mówi się tu o przeniesieniu, czyli tendencji do odtwarzania w relacji terapeutycznej dawnych emocji, oczekiwań i lęków związanych z istotnymi osobami z przeszłości.[2] Terapeuta nie ogranicza się do dawania rad; raczej pomaga rozumieć ukryte znaczenia zachowań, emocji i fantazji. Celem terapii jest pogłębienie wglądu, lepsza integracja przeżyć oraz zmiana bardziej trwała, dotycząca osobowości i sposobu funkcjonowania w relacjach.

W pracy z dzieckiem psychoterapia psychodynamiczna często wykorzystuje zabawę, rysunek, opowiadanie historii czy swobodną ekspresję symboliczną. Dziecko nie zawsze potrafi mówić o swoich stanach wewnętrznych wprost, dlatego terapeuta odczytuje ich sens także poprzez sposób zabawy, tematykę fantazji czy powtarzające się motywy. Przykładowo u dziecka przejawiającego silne lęki separacyjne terapia psychodynamiczna może koncentrować się na zrozumieniu wewnętrznych doświadczeń związanych z rozstaniem, zależnością i poczuciem bezpieczeństwa. U adolescenta z trudnościami w relacjach, autoagresją lub niestabilnym obrazem siebie ważnym obszarem pracy może być odkrywanie źródeł napięcia emocjonalnego, ambiwalencji wobec bliskich i sposobów regulowania uczuć.[3]

Inaczej rozumie człowieka psychoterapia poznawczo-behawioralna. Jej podstawowe założenie jest bardziej pragmatyczne: trudności psychiczne są podtrzymywane przez nieadaptacyjne wzorce myślenia i zachowania, które można rozpoznać i zmienić.[4] Ta orientacja zakłada, że emocje nie powstają wyłącznie w wyniku wydarzeń, lecz także sposobu ich interpretowania. Jeśli dziecko lub nastolatek myśli o sobie: „jestem beznadziejny”, „wszyscy mnie oceniają”, „na pewno sobie nie poradzę”, to takie przekonania wpływają na jego samopoczucie, zachowanie i relacje z innymi. Terapia koncentruje się zatem na związku między myślami, emocjami i działaniem.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna jest zwykle bardziej ustrukturyzowana niż psychodynamiczna. Cele terapii są określane stosunkowo jasno, a praca przebiega etapami. Terapeuta wraz z pacjentem identyfikuje problem, analizuje mechanizmy jego podtrzymywania, a następnie wprowadza konkretne strategie zmiany. Mogą to być techniki poznawcze, służące rozpoznawaniu i modyfikowaniu zniekształceń myślowych, oraz techniki behawioralne, takie jak stopniowana ekspozycja, trening umiejętności społecznych, planowanie aktywności czy wzmacnianie pożądanych zachowań.[5] Istotna jest także aktywność pacjenta między sesjami, ponieważ zmiana dokonuje się nie tylko w gabinecie, ale też w codziennym życiu.

W pracy z dziećmi i młodzieżą podejście poznawczo-behawioralne znajduje szerokie zastosowanie zwłaszcza w leczeniu zaburzeń lękowych, fobii, objawów depresyjnych, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, problemów z regulacją złości czy trudności adaptacyjnych. U dziecka z lękiem szkolnym terapia może obejmować psychoedukację, naukę rozpoznawania myśli katastroficznych, ćwiczenie technik obniżania napięcia oraz stopniowy powrót do sytuacji szkolnych. U adolescenta z depresyjnym sposobem myślenia ważne może być wychwytywanie automatycznych negatywnych myśli, odbudowywanie aktywności oraz uczenie bardziej realistycznego, a zarazem życzliwego spojrzenia na siebie.[6] Dużą zaletą tego podejścia jest jego przejrzystość oraz możliwość stosunkowo szybkiego wpływu na konkretne objawy, co bywa bardzo cenne, gdy młody człowiek i jego rodzina potrzebują odczuwalnej poprawy w codziennym funkcjonowaniu.

Trzecią orientacją jest psychoterapia humanistyczna, która akcentuje podmiotowość człowieka, jego wolność, zdolność do rozwoju i naturalną tendencję do samorealizacji.[7] W tym ujęciu źródłem zaburzeń nie jest przede wszystkim nieświadomy konflikt ani błędny schemat poznawczy, lecz zablokowanie autentycznego rozwoju jednostki. Człowiek cierpi wtedy, gdy traci kontakt ze swoimi prawdziwymi uczuciami, potrzebami i wartościami, a także wtedy, gdy doświadcza warunkowej akceptacji i musi „zasługiwać” na miłość czy uznanie. Terapia humanistyczna nie narzuca gotowej interpretacji, ale tworzy warunki, w których osoba może lepiej usłyszeć samą siebie.

Najbardziej znanym nurtem humanistycznym jest podejście skoncentrowane na osobie Carla Rogersa. Jego istotą jest szczególny typ relacji terapeutycznej, opartej na autentyczności, empatii i bezwarunkowej akceptacji.[8] Terapeuta nie staje ponad pacjentem jako ekspert od jego życia, lecz towarzyszy mu w odkrywaniu znaczeń, uczuć i możliwości. Zmiana następuje nie tyle przez analizę czy trening, ile przez doświadczenie bycia naprawdę usłyszanym i przyjętym. Dla dziecka lub adolescenta, który czuje się niezrozumiany, oceniany albo stale porównywany z innymi, taki kontakt może mieć bardzo głęboki wpływ.

W pracy z dziećmi orientacja humanistyczna często łączy się z terapią przez zabawę, ekspresją twórczą i wspieraniem spontaniczności. U dziecka nieśmiałego, zahamowanego lub przeciążonego oczekiwaniami dorosłych terapeuta może koncentrować się na budowaniu bezpiecznej przestrzeni, w której dziecko stopniowo zaczyna rozpoznawać własne uczucia i potrzeby. U adolescenta przeżywającego kryzys tożsamości, obniżone poczucie własnej wartości czy trudności w relacjach z rodzicami terapia humanistyczna może pomóc w odzyskiwaniu autentyczności, rozwijaniu samoakceptacji i uczeniu się bardziej dojrzałego kontaktu z samym sobą.[9] To podejście szczególnie mocno przypomina, że młody człowiek nie jest tylko „nosicielem objawów”, ale osobą w procesie stawania się.

Porównując te trzy orientacje, można powiedzieć, że psychoterapia psychodynamiczna najczęściej pyta: „co ukrywa się pod objawem i jakie doświadczenia nadają mu sens?”, psychoterapia poznawczo-behawioralna pyta: „jakie myśli i zachowania podtrzymują problem oraz co można zmienić tu i teraz?”, a psychoterapia humanistyczna pyta: „kim jest ten człowiek i czego potrzebuje, aby rozwijać się bardziej autentycznie?”. Każde z tych pytań jest ważne, ale prowadzi do innego stylu pracy.

Różnice dotyczą także rozumienia roli terapeuty. W podejściu psychodynamicznym terapeuta uważnie słucha, interpretuje i pomaga dostrzec nieuświadomione znaczenia. W poznawczo-behawioralnym jest bardziej aktywny, strukturyzuje proces, uczy i wspólnie z pacjentem testuje sposoby radzenia sobie. W humanistycznym zaś przede wszystkim stwarza relację opartą na obecności, empatii i autentycznym spotkaniu. Inaczej wygląda również cel terapii: psychodynamiczna dąży do głębszej przebudowy wewnętrznego funkcjonowania, poznawczo-behawioralna do modyfikacji myśli i zachowań podtrzymujących objawy, a humanistyczna do wspierania rozwoju osobowego i większej zgodności z samym sobą.

W praktyce klinicznej nie zawsze jednak granice między tymi nurtami są całkowicie sztywne. Wielu współczesnych terapeutów korzysta z dorobku różnych szkół, starając się dostosować sposób pracy do wieku, możliwości i potrzeb pacjenta. W przypadku dzieci i adolescentów jest to szczególnie ważne, ponieważ skuteczna pomoc wymaga nie tylko znajomości technik terapeutycznych, ale też rozumienia kontekstu rodzinnego, szkolnego i rozwojowego. Inaczej pracuje się z dzieckiem, które komunikuje cierpienie przez zabawę i zachowanie, a inaczej z nastolatkiem zmagającym się z pytaniami o własną tożsamość, autonomię czy miejsce w grupie rówieśniczej.

Wydaje się, że żadna z opisanych orientacji nie wyczerpuje całej prawdy o człowieku. Psychodynamiczna trafnie pokazuje, że to, co przeżywamy dziś, bywa zakorzenione w dawnych relacjach i nieświadomych konfliktach. Poznawczo-behawioralna przekonująco uczy, że cierpienie można zmniejszać przez zmianę sposobu myślenia i działania. Humanistyczna natomiast przypomina, że bez autentycznej relacji, szacunku i uznania podmiotowości pacjenta terapia łatwo staje się zbiorem technik pozbawionych głębszego sensu. W pracy z dzieckiem lub adolescentem szczególnie potrzebna jest taka perspektywa, która widzi zarówno objaw, jak i osobę; zarówno zachowanie, jak i emocje; zarówno przeszłość, jak i aktualne możliwości zmiany.

Dlatego porównanie tych trzech orientacji nie powinno prowadzić do prostego rozstrzygnięcia, która z nich jest „najlepsza”. Bardziej zasadne wydaje się pytanie, dla kogo, w jakiej sytuacji i z jakim problemem dana forma pracy będzie najbardziej pomocna. Jedno dziecko potrzebuje przede wszystkim zrozumienia ukrytych znaczeń swoich przeżyć, inne – konkretnych narzędzi do radzenia sobie z lękiem, a jeszcze inne – doświadczenia bezpiecznej i akceptującej relacji, która pozwoli mu uwierzyć we własną wartość. Psychoterapia w każdej z tych odsłon staje się wtedy nie abstrakcyjną teorią, lecz spotkaniem z człowiekiem, który próbuje odzyskać równowagę, sens i możliwość dalszego rozwoju.

Przypisy

[1] L. Grzesiuk, „Psychoterapia. Teoria”, t. 1, Eneteia, Warszawa 2006.

[2] J. Pawlik (red.), „Psychoterapia analityczna. Procesy i zjawiska grupowe”, Eneteia, Warszawa 2008.

[3] L. Grzesiuk, „Psychoterapia. Praktyka”, t. 2, Eneteia, Warszawa 2005.

[4] L. Grzesiuk, „Psychoterapia. Teoria”, t. 1, Eneteia, Warszawa 2006.

[5] Tamże.

[6] L. Grzesiuk, „Psychoterapia. Praktyka”, t. 2, Eneteia, Warszawa 2005.

[7] L. Grzesiuk, „Psychoterapia. Teoria”, t. 1, Eneteia, Warszawa 2006.

[8] Tamże.

[9] L. Grzesiuk, „Psychoterapia. Praktyka”, t. 2, Eneteia, Warszawa 2005.

Bibliografia

Grzesiuk Lidia, „Psychoterapia. Praktyka”, t. 2, Eneteia, Warszawa 2005.

Grzesiuk Lidia, „Psychoterapia. Teoria”, t. 1, Eneteia, Warszawa 2006.

Pawlik Jerzy (red.), „Psychoterapia analityczna. Procesy i zjawiska grupowe”, Eneteia, Warszawa 2008.