Realizm i fantastyka – funkcje przenikania się konwencji

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: 14.10.2026 o 11:44

Przenikanie się konwencji realistycznej i fantastycznej w utworze literackim

Literatura realistyczna przedstawia świat zgodnie z zasadami prawdopodobieństwa, natomiast fantastyka wprowadza zjawiska, których nie da się wyjaśnić za pomocą praw natury. Połączenie tych konwencji pozwala pisarzowi ukazać rzeczywistość z różnych perspektyw: odtworzyć jej konkretne, historyczne lub społeczne cechy, a zarazem wydobyć sensy niedostępne zwykłemu opisowi. Przenikanie się realizmu i fantastyki służy przede wszystkim pogłębieniu diagnozy rzeczywistości oraz ukazaniu prawdy o człowieku i zbiorowości.

W „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego realistyczny obraz spotkania inteligencji z chłopstwem zostaje dopełniony przez zjawy, które ujawniają ukryte słabości bohaterów i całego społeczeństwa. Punktem wyjścia dramatu było autentyczne wesele poety Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną. Wyspiański umieścił akcję w bronowickiej chacie i stworzył postacie mające rzeczywiste pierwowzory. Rozmowy weselników dotyczą spraw obyczajowych, napięć społecznych oraz stosunku Polaków do walki narodowowyzwoleńczej. Realistyczna konwencja pozwala więc przedstawić przekrój społeczeństwa i ukazać różnice między inteligencją a chłopami. Inteligenci fascynują się wsią, lecz często ją idealizują, natomiast chłopi są świadomi swojej siły, ale pamiętają o krzywdach i konfliktach z przeszłości. Pozorna wspólnota weselników nie prowadzi zatem do rzeczywistego porozumienia.

Wraz z pojawieniem się Chochoła rozpoczyna się fantastyczna część dramatu. Kolejne zjawy nie są przypadkowymi elementami nadprzyrodzonymi, lecz personifikują lęki, winy i niespełnione pragnienia bohaterów. Dziennikarzowi ukazuje się Stańczyk, który oskarża go o polityczną bierność i brak odpowiedzialności za społeczeństwo. Poeta spotyka Rycerza, uosabiającego siłę oraz bohaterstwo, których brakuje dekadenckiemu artyście. Panu Młodemu objawia się Hetman, przypominający o zdradzie narodowej i kompromitujący powierzchowną chłopomanię bohatera. Dziada nawiedza Upiór Jakuba Szeli, przywołujący pamięć rabacji galicyjskiej, a tym samym pokazujący, że pojednanie stanów nie jest możliwe bez rozliczenia dawnych krzywd.

Szczególną rolę odgrywa Wernyhora, który powierza Gospodarzowi misję rozpoczęcia narodowego zrywu i wręcza mu złoty róg. Fantastyka stwarza tu pozorną możliwość przekroczenia społecznego marazmu. Próba działania kończy się jednak klęską: Gospodarz przekazuje zadanie Jaśkowi, a ten gubi róg, schylając się po czapkę z pawich piór. W finale Chochoł prowadzi weselników w somnambulicznym tańcu. Symboliczna scena nie odrywa dramatu od rzeczywistości, lecz ją objaśnia. Chocholi taniec wyraża zbiorową niemoc, uśpienie i niezdolność do wykorzystania historycznej szansy. Dzięki fantastyce realistyczny obraz jednego wesela staje się uniwersalną diagnozą polskiego społeczeństwa.

Odmienną funkcję połączenie obu konwencji pełni w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa. Realistyczne przedstawienie Moskwy lat trzydziestych XX wieku ukazuje rzeczywistość zdominowaną przez biurokrację, donosicielstwo, cenzurę oraz walkę o pozycję społeczną. Środowisko literackie nie kieruje się prawdą ani wartością sztuki, lecz korzyściami materialnymi i zgodnością z oficjalną ideologią. Mistrz zostaje zniszczony przez krytyków, ponieważ jego powieść o Poncjuszu Piłacie nie odpowiada narzuconym oczekiwaniom. Szczegółowo przedstawiona codzienność miasta tworzy rozpoznawalne tło społeczne i polityczne.

Do tego świata przybywa Woland wraz ze swoją świtą. Diabeł, mówiący kot Behemot, wiedźma Hella i pozostali fantastyczni bohaterowie burzą porządek codzienności, lecz jednocześnie ujawniają jego prawdziwą naturę. Podczas spektaklu w teatrze „Variétés” mieszkańcy Moskwy demonstrują chciwość, próżność i przywiązanie do dóbr materialnych. Magiczne wydarzenia działają więc jak próba charakteru: wydobywają na powierzchnię wady, które w zwyczajnych warunkach pozostawały ukryte. Paradoksalnie to siły piekielne przywracają pewien rodzaj sprawiedliwości, karząc oszustów, donosicieli i oportunistów. Fantastyka umożliwia Bułhakowowi stworzenie groteskowej satyry na system, w którym oficjalnie głoszone zasady całkowicie rozmijają się z praktyką.

Elementy nadprzyrodzone pozwalają również ocalić wartości niszczone przez realistycznie przedstawiony świat. Małgorzata, dzięki przemianie w wiedźmę i udziałowi w balu u szatana, uzyskuje możliwość uratowania Mistrza. Woland uwalnia pisarza od cierpienia i przywraca jego rękopis, wypowiadając słynne przekonanie, że „rękopisy nie płoną”. Fantastyka staje się zatem sposobem obrony miłości, wolności twórczej i duchowej niezależności. To, co niemożliwe w rzeczywistości podporządkowanej przemocy, może dokonać się w porządku nadprzyrodzonym.

W obu utworach realistyczne tło nadaje wydarzeniom konkretność i wiarygodność, natomiast fantastyka odsłania głębszy sens przedstawionego świata. W „Weselu” zjawy ujawniają historyczne obciążenia i wewnętrzne słabości Polaków, prowadząc do pesymistycznej diagnozy zbiorowej bezsilności. W „Mistrzu i Małgorzacie” moce nadprzyrodzone demaskują absurd systemu, ale też umożliwiają triumf miłości oraz sztuki nad przemocą. Przenikanie się obu konwencji nie jest więc jedynie zabiegiem uatrakcyjniającym fabułę. Pozwala przekroczyć granice dosłownego opisu i wyrazić prawdę, której sam realizm nie potrafiłby w pełni ukazać.