Jesień narodów i rozpad ZSRS

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.06.2024 o 12:00

Rodzaj zadania: Referat

Dodane: 4.06.2024 o 18:31

Jesień narodów, znana również jako Jesień Ludów, to okres, który bezpośrednio poprzedzał upadek komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej i Związku Radzieckim (ZSRS) pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX wieku. Proces ten, z jednej strony wywołany był wewnętrznymi słabościami systemów komunistycznych, a z drugiej strony przyśpieszony przez zewnętrzne czynniki oraz rosnący sprzeciw społeczny. W moim referacie przedstawię kluczowe wydarzenia, procesy oraz postacie, które przyczyniły się do tego historycznego przełomu.

Po II wojnie światowej Europa została podzielona na dwa bloki polityczno-militarne: wschodni (kierowany przez ZSRS) i zachodni (prowadzony przez Stany Zjednoczone i ich sojuszników). W bloku wschodnim, niepodległość krajów i ich rządy zostały w dużej mierze podporządkowane Moskwie. W systemach tych trudności gospodarcze były permanentne, a represyjne struktury państwowe systematycznie tłumiły opozycję i wszelkie ruchy niepodległościowe.

Kolejnym ważnym wydarzeniem była konferencja w Helsinkach (1975), gdzie podpisano Akt Końcowy KBWE w Helsinkach, który pośrednio zobowiązał państwa bloku wschodniego do przestrzegania praw człowieka. Choć umowa ta była początkowo ignorowana przez większość reżimów komunistycznych, to jednak w latach 80. stała się jednym z narzędzi opozycyjnych do walki o większe swobody obywatelskie.

Lata 80. przyniosły znaczące zmiany na czele ZSRS. Michaił Gorbaczow, który został Sekretarzem Generalnym Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w 1985 roku, wprowadził politykę pierestrojki (przebudowy) i głasnosti (jawności). Pierestrojka miała na celu reformę gospodarki i modernizację kraju poprzez częściowe wprowadzenie mechanizmów rynkowych. Z kolei głasnost dawała większą swobodę wypowiedzi i zmniejszała cenzurę. Reformy Gorbaczowa miały przeciwdziałać stagnacji gospodarczej i politycznej, lecz wywołały nieoczekiwane skutki – wzrost niezadowolenia społecznego i ruchów niepodległościowych.

W Polsce, Solidarność – związek zawodowy założony w 198 roku, odgrywała kluczową rolę w dążeniach do demokratyzacji. Po wielu latach oporu i po podpisaniu porozumień sierpniowych, które dawały pewne nadzieje na reformy, stan wojenny wprowadzony w 1981 roku na nowo stłumił te nadzieje. Jednak w 1989 roku odbyły się częściowo wolne wybory, które zakończyły się druzgocącym zwycięstwem Solidarności. To stało się początkiem końca komunistycznej władzy w Polsce i zainspirowało podobne ruchy w innych krajach bloku wschodniego.

Węgry były kolejnym krajem, gdzie proces zmian nabierał tempa. W 1989 roku otwarto granicę z Austrią, co umożliwiło w dużej mierze swobodny przepływ ludzi z Niemiec Wschodnich do Niemiec Zachodnich. To wywołało efekt domina, który przyczynił się do rozwoju ruchów demokratycznych w całej Europie Środkowo-Wschodniej.

Jesień 1989 roku była kluczowa – w Niemczech Wschodnich (NRD) doszło do masowych protestów, a sędziwy i skostniały rząd Honeckera został zmuszony do ustąpienia. 9 listopada 1989 roku obywatele NRD zaczęli burzyć Mur Berliński – symbol zimnej wojny i podziału Europy. Zjednoczenie Niemiec stało się faktem rok później, w 199 roku.

Czechosłowacja doświadczyła tzw. Aksamitnej Rewolucji, zainicjowanej wielkimi demonstracjami w Pradze jesienią 1989 roku. W wyniku pokojowych protestów komunistyczny rząd ustąpił, a Vaclav Havel stał się prezydentem demokratycznej Czechosłowacji.

Zmiany objęły także Bułgarię i Rumunię. W ostatnim przypadku zwieńczeniem był krwawy przewrót, który zakończył się obaleniem i egzekucją dyktatora Nicolae Ceaușescu i jego żony.

W samym Związku Radzieckim także narastały napięcia. W republikach bałtyckich – Litwa, Łotwa i Estonia – pojawiły się silne ruchy niepodległościowe. W marcu 199 roku Litwa ogłosiła niepodległość, za którą niedługo potem poszły inne republiki. Słabość centralnego rządu w Moskwie coraz mocniej widoczna była na Kaukazie i w Azji Środkowej.

Radziecki pucz sierpniowy w 1991 roku, zorganizowany przez konserwatywnych komunistów w celu zatrzymania dalszych reform i osłabienia Gorbaczowa, ostatecznie zakończył się niepowodzeniem. Siły sprzyjające demokracji, na czele z Borisem Jelcynem, odegrały kluczową rolę w stłumieniu puczu. Po upadku puczu władza Gorbaczowa, jako prezydenta ZSRS, była faktycznie zakończona. 25 grudnia 1991 roku oficjalnie zakończył on prezydenturę, a dzień później ZSRS formalnie przestał istnieć.

Rozpad Związku Radzieckiego zakończył kilkudziesięcioletni okres zimnej wojny i przyniósł nowy porządek geopolityczny. Rozpad ten był wynikiem wielu skomplikowanych czynników i procesów, lecz kluczową rolę odegrały w nim inicjatywy demokratyzacyjne w poszczególnych krajach, gospodarcze niewydolności systemów komunistycznych oraz znaczne reformy wprowadzone przez Gorbaczowa, które ostatecznie przyspieszyły zarówno upadek zakorzenionych reżimów, jak i samego Związku Radzieckiego.