Nowożytne teorie empiryzmu i racjonalizmu: przedstawiciele i przykłady

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 29.01.2024 o 15:43

Rodzaj zadania: Referat

Dodane: 29.01.2024 o 15:25

Nowożytny empiryzm i racjonalizm to dwa nurty filozoficzne, które zdominowały myśl europejską, szczególnie we wczesnych stadiach nowożytności, od XVI do XVIII wieku. Obydwa teorie różnią się fundamentalnie podejściem do źródeł i metod przyswajania wiedzy, aczkolwiek oba stanowią odpowiedź na pytania nurtujące filozofów od wieków: skąd bierze się wiedza i które z naszych przekonań mogą być uzasadnione?

Empiryzm, którego nazwa pochodzi od greckiego słowa "empeiria" oznaczającego doświadczenie, opiera się na przekonaniu, że źródłem wszelkiej wiedzy jest doświadczenie zmysłowe. Empirycy argumentują, że umysł człowieka w momencie narodzin jest jak tabula rasa – czysta tablica, na której zapisywane są doznania. W przeciwieństwie do racjonalistów, empirycy twierdzą, że bez bezpośredniego doświadczenia nie możemy posiadać żadnej pewnej wiedzy.

Najważniejszymi przedstawicielami empiryzmu byli John Locke, George Berkeley i David Hume. Locke w swoim dziele "Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego" sprzeciwiał się istnieniu wrodzonych pomysłów, podkreślając znaczenie doświadczenia jako źródła wszelkiej wiedzy. George Berkeley poszedł o krok dalej, twierdząc, że istnienie rzeczy materialnych jest wątpliwe i że jedyne, co możemy znać, to nasze doświadczenia, czyli percepcje. David Hume natomiast skupił się na krytyce pojęcia przyczynowości, argumentując, że nasze przekonanie o związkach przyczynowo- skutkowych jest wynikiem nawyku, a nie obiektywnego spostrzeżenia.

Racjonalizm, z kolei, rozumie wiedzę jako coś, co pochodzi przede wszystkim z rozumowania i introspekcji, nierzadko argumentując za istnieniem pewnych wrodzonych idei lub tzw. apriorycznych (uprzednich) prawd, dostępnych dla umysłu niezależnie od doświadczenia. Przedstawiciele racjonalizmu uważają, że poprzez stosowanie rozumowania dedukcyjnego i intuicji można dojść do fundamentalnych prawd dotyczących rzeczywistości.

Wybitnymi przedstawicielami racjonalizmu byli René Descartes, Baruch Spinoza i Gottfried Wilhelm Leibniz. Descartes, uważany za ojca filozofii nowożytnej, w swoim dziele "Rozprawa o metodzie" wysunął słynne stwierdzenie "Cogito, ergo sum" (Myślę, więc jestem), podkreślając tym samym niezależność istnienia umysłu od doświadczenia zmysłowego. Spinoza, w dziele "Etyka", stworzył system wywodzący się z jednej substancji, której atrybutami są myśl i przestrzeń, twierdził, że wszystko co istnieje można pojąć za pomocą rozumu. Leibniz natomiast w swoich pracach, takich jak "Monadologia", przedstawił koncepcję monad, prostych substancji, które stanowią fundamentalne jednostki rzeczywistości, których ład jest dostępny dla rozumu ludzkiego.

Obie teorie spotkały się z krytyką, zarówno ze strony siebie nawzajem, jak i późniejszych filozofów. Empiryzm był krytykowany za nadmierny sceptycyzm i relatywizm, a także problemy z wyjaśnieniem, skąd w takim razie biorą się uniwersalne prawdy matematyczne czy logiczne, które wydają się niezależne od doświadczenia. Racjonalizm z kolei musiał stawić czoło problemowi wyjaśnienia, jak uniwersalne idee mogą być dostępne dla indywidualnego umysłu, jeżeli nie są one wynikiem doświadczenia.

Ostatecznie, to właśnie interakcja pomiędzy tymi dwoma nurtami filozoficznymi dała początek takim prądom myślowym jak kantyzm, który łączył aspekty obu podejść, tworząc system filozoficzny, w którym zarówno rozum, jak i doświadczenie mają swoje miejsce w procesie poznawczym. Immanuel Kant, niemiecki filozof, argumentował, że nasza wiedza jest współtworzona przez struktury poznawcze umysłu (kategorie aprioryczne) i dane zmysłowe, stąd wiedza empiryczna potrzebuje rozumowych ram pojęciowych, aby być znaczącą i odwrotnie – rozum bez danych zmysłowych nie ma materiału do przetwarzania.