„Przeznaczenie welonem tajemnicy osłonięte trzyma w dłoni Kołczan z tysiącem trafów, którymi uderza w ludzi i rzuca nimi jak piłkami po świecie przestrzeni i po świecie zdarzeń” (Eliza Orzeszkowa): Rola w kreacji świata przedstawionego oraz postaci

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 8:24

Przeznaczenie jest jednym z tych tematów, które niejednokrotnie fascynowało zarówno filozofów, jak i pisarzy na przestrzeni dziejów. W kontekście literatury często staje się ono jednym z narzędzi, za pomocą których autorzy kreują zarówno świat przedstawiony, jak i losy swoich bohaterów. Cytat Elizy Orzeszkowej podkreśla, że przeznaczenie działa jak niewidzialna siła, która kieruje życiem ludzi, strącając ich w różnorakie wydarzenia niczym piłki rzucane po świecie. W tej rozprawce rozważę rolę przeznaczenia w literaturze, odwołując się do „Lalki” Bolesława Prusa oraz „Makbeta” Williama Szekspira, ilustrując jak w różnych epokach literackich ten temat był eksplorowany i jakie miał znaczenie dla postaci i fabuły.

Pierwszym dziełem, które dobrze ilustruje rolę przeznaczenia, jest „Lalka” Bolesława Prusa. Powieść ta, osadzona w realiach XIX-wiecznej Warszawy, skupia się na losach Stanisława Wokulskiego — człowieka, którego życie wydaje się być nieustannie sterowane przez niewidzialną rękę losu. Wokulski niejednokrotnie staje przed sytuacjami, które można uznać za efekty działania przeznaczenia. Jego wzloty i upadki w biznesie, jak również nieszczęśliwe zakochanie w Izabeli Łęckiej, zdają się być częścią większego planu, nad którym nie ma kontroli. Prus, realistyczny pisarz, nie wskazuje jednoznacznie na istnienie jakiejś nadprzyrodzonej siły, jednak czytelnik odczuwa, że Wokulski jest w pewnym sensie „piłką rzucaną” po świecie przestrzeni i zdarzeń, jak to ujęła Orzeszkowa.

Oprócz samej postaci Wokulskiego, przeznaczenie kształtuje całą rzeczywistość przedstawioną w „Lalce”. Warszawa, będąca mikrokosmosem ówczesnego społeczeństwa, jest miejscem, gdzie jednostki często stają się ofiarami okoliczności od nich niezależnych. Tu przeznaczenie przybiera formę strukturalną — społeczne i ekonomiczne bariery, których ludzie nie mogą przekroczyć, determinują ich życie i ścieżki kariery. W ten sposób Prus wykorzystuje ideę przeznaczenia, aby stworzyć realistyczny obraz społeczeństwa, pełnego niesprawiedliwości i ograniczeń.

Z kolei dramat „Makbet” Williama Szekspira jest klasycznym przykładem literatury, w której przeznaczenie odgrywa kluczową rolę. Trzy wiedźmy, które przepowiadają Makbetowi jego przyszłość, są uosobieniem losu jako siły nieuchronnej i nieodpartej. Ich przepowiednie stają się katalizatorem wydarzeń, które prowadzą do tragedii zarówno samego Makbeta, jak i całego królestwa Szkocji. W tym przypadku przeznaczenie przyjmuje formę wewnętrznego konfliktu; Makbet, z jednej strony, staje się ofiarą przepowiedni, z drugiej zaś jest aktywnym uczestnikiem swojego upadku, co podkreśla jego tragiczny wymiar jako bohatera. Szekspir zdaje się sugerować, że przeznaczenie jest nie tyle zewnętrzną siłą, ile potężnym wyzwalaczem wewnętrznych demonów i żądz człowieka.

Ponadto, przeznaczenie w „Makbecie” wpływa na kreację świata przedstawionego, czyniąc go miejscem, gdzie granice między rzeczywistością a iluzją są rozmyte. Tak jak w wizji Orzeszkowej, postacie są rzucane w wir zdarzeń, które początkowo wydają się kontrolowane, lecz szybko wymykają się spod ich władzy. Szekspir, podobnie jak Prus, używa motywu przeznaczenia, by kreować nie tylko fabułę, ale i ukazywać złożoność ludzkiej natury oraz nieprzewidywalność świata.

Zarówno w „Lalce”, jak i w „Makbecie” przeznaczenie pełni istotną rolę, którą można rozpatrywać na wielu poziomach. Jest to zarówno element konstrukcji świata przedstawionego, jak i kluczowy składnik kształtujący losy bohaterów. I choć oba dzieła różnią się zarówno epoką, jak i stylem, ekspresja przeznaczenia jako tajemniczej i wszechobecnej siły pozostaje podobna. Eliza Orzeszkowa, we fragmencie dotyczącym przeznaczenia, uchwyciła jego enigmatyczny charakter — temat, który przez wieki inspirował literaturę i nadal pozostaje aktualny w naszej refleksji nad życiem i losem.