Wolna wola człowieka a siła determinująca jego życie na podstawie „Lalki” oraz innego utworu literackiego

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: przedwczoraj o 9:33

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 21.02.2026 o 15:16

Wolna wola człowieka oraz siła, która determinuje jego życie, to temat niezwykle złożony i wielowątkowy, przewijający się w literaturze na przestrzeni wieków. W twórczości literackiej XIX i XX wieku widać wyraźnie próby rozstrzygnięcia tej kwestii, co zauważalne jest między innymi w "Lalce" Bolesława Prusa oraz "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego. Oba dzieła badają zagadnienie ludzkiej wolności i determinacji, prezentując niejednoznaczne odpowiedzi na pytanie o to, co w większym stopniu wpływa na życie człowieka: indywidualne wybory czy nieuchronne siły zewnętrzne.

"Lalka" Bolesława Prusa jest powieścią realistyczną, która zagłębia się w problematykę XIX-wiecznego społeczeństwa polskiego. Główny bohater, Stanisław Wokulski, jest człowiekiem niezwykle ambitnym i zdeterminowanym do osiągnięcia sukcesu. Jego życie zdaje się być podporządkowane marzeniom i pragnieniom. Wokulski realizuje swoje zamierzenia z ogromną determinacją, co mogłoby sugerować, że jego losy są w pełni kształtowane przez jego wolną wolę. Przykładem może być jego działalność gospodarcza oraz próby zdobycia miłości Izabeli Łęckiej. Jednakże, mimo jego wysiłków, nie wszystko układa się zgodnie z jego planem. Nieszczęśliwa miłość do arystokratki kończy się niepowodzeniem, co pokazuje, że niezależnie od jego działań, istnieją siły, które determinują jego życie. Wokulski, pomimo możliwości świadomego kształtowania swego losu, staje się ofiarą swoich uczuć oraz ograniczeń społecznych.

Podobne dylematy odnajdujemy w "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego. Główny bohater, Rodion Raskolnikow, jest młodym studentem, który boryka się z problemami materialnymi i moralnymi. Przekonany o własnej wyższości moralnej, decyduje się na dokonanie zbrodni, wierząc, że jego wolna wola pozwala mu na przekroczenie granic dobra i zła. Akt morderstwa, którego się dopuszcza, ma być dowodem jego siły charakteru i niezależności. Jednak po dokonaniu zbrodni Raskolnikow zmaga się z wyrzutami sumienia, co wskazuje, że nie jest w stanie uciec przed wewnętrznymi i zewnętrznymi siłami determinującymi jego życie. Czy jego czyn jest rzeczywiście wynikiem wolnej woli, czy może iluzją wolności, z której w rzeczywistości nigdy nie korzystał?

Obie powieści ukazują złożoną zależność między wolną wolą a siłami zewnętrznymi, determinującymi losy bohaterów. Zarówno Wokulski, jak i Raskolnikow, podejmują działania pod wpływem osobistych pragnień, jednak ich życie w dużej mierze zależy także od okoliczności, których nie są w stanie kontrolować. Wciąż powracają pytania o to, na ile człowiek jest w stanie kształtować swoje życie według własnych zasad, a na ile podlega siłom, które narzucają mu określone ramy. Determinizm losu zdaje się być zatem silniejszy niż wolna wola.

Równocześnie w obu utworach zauważalne jest także znaczenie społecznych i ekonomicznych uwarunkowań. W przypadku Wokulskiego jest to kwestia jego pochodzenia i próby przekroczenia granic kastowych, co okazuje się niezwykle trudne w społeczeństwie zhierarchizowanym. Natomiast Raskolnikow staje przed problemem moralnym, szukając uzasadnienia dla swoich działań w teorii, która w rzeczywistości zawodzi w starciu z rzeczywistością. Obaj bohaterowie konfrontują się z własnymi ograniczeniami oraz zewnętrznymi restrykcjami, pokazując, że w życiu człowieka istnieje wiele niezależnych od jego woli czynników.

Podsumowując, zarówno "Lalka" Bolesława Prusa, jak i "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego ukazują złożone relacje między wolną wolą a deterministycznymi siłami wpływającymi na życie człowieka. Mimo iż bohaterowie podejmują działania charakterystyczne dla świadomego kształtowania własnego losu, nie są w stanie uniknąć ograniczeń narzuconych przez społeczeństwo, psychikę oraz okoliczności życiowe. Dlatego też pytanie o to, co w większym stopniu determinuje życie człowieka, pozostaje otwarte i niejednoznaczne, pozwalając na indywidualną interpretację oraz refleksję nad istotą ludzkiej egzystencji.