Bohater jako nośnik idei dzieła – wpływ kreacji postaci na interpretację utworu literackiego na przykładzie Józefa K. z „Procesu”, Wokulskiego z „Lalki”, dr. Rieux z „Dżumy” oraz Wertera z „Cierpień młodego Wertera”

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 2.12.2025 o 20:12

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 26.11.2025 o 23:06

Kreacja bohatera literackiego stanowi kluczowy element konstrukcji dzieła, znacząco wpływający na jego odbiór oraz interpretację. Bohaterowie literaccy niosą ze sobą idee, które autor pragnie przedstawić, stając się medium, przez które przekazywane są emocje, myśli oraz filozoficzne zagadnienia. Kreacja bohatera jest zatem dynamiczną interakcją pomiędzy elementami charakteryzacji, czynami i dialogami, które łącznie tworzą bogactwo interpretacyjne dzieła. Analizując postacie literackie z różnych epok i konwencji literackich, takich jak Józef K. z „Procesu” [1], Stanisław Wokulski [2] z „Lalki”, Dr. Bernard Rieux z „Dżumy” [3] oraz Werter z „Cierpień młodego Wertera” [4], możemy zobaczyć, jak różne sposoby kreacji bohaterów wpływają na sens i odbiór literackich dzieł.

Józef K., główny bohater „Procesu” Franza Kafki, jest postacią osadzoną w świecie pełnym absurdu i biurokratycznego chaosu. Jego kreacja jako człowieka uwikłanego w niejasne mechanizmy władzy i prawa czyni „Proces” dziełem pełnym alegorii i metafizycznego niepokoju. Kafka wykorzystuje Józefa K. jako figurę reprezentującą współczesnego człowieka zagubionego w systemie. Bohater, początkowo pewny siebie i przekonany o swojej racji, stopniowo ulega dezorientacji i apatii wobec niezrozumiałego procesu, który zostaje mu narzucony [5].

Istotnym elementem kreacji Józefa K. jest jego bezsilność i bezradność oraz stopniowa utrata kontroli nad własnym życiem. Kafka świadomie pozbawia swojego bohatera cech, które mogłyby uczynić go jednoznacznie sympatycznym czy antypatycznym. Ta ambiwalencja pozwala na szerokie pole interpretacyjne, w którym czytelnik może utożsamić się z jego losem lub odczuwać wobec niego frustrację. Absurdalność sytuacji, w której się znajduje, oraz jego egzystencjalna samotność wzmacniają przekaz o absurdzie życia i grotesce współczesnych struktur społecznych [6].

Inaczej konstruuje swojego bohatera Bolesław Prus w „Lalce”. Stanisław Wokulski to postać dynamicznie rozwijająca się w toku fabuły, gdzie jego dążenia i namiętności są siłą napędową całej narracji. Wokulski to człowiek o skomplikowanej tożsamości: z jednej strony pragmatyczny przedsiębiorca, z drugiej – romantyczny idealista. Jego losy osadzone we wrzącej rzeczywistości XIX-wiecznej Warszawy stają się pretekstem do przedstawienia szerokiej panoramy społecznej epoki [7].

Prus kreuje Wokulskiego jako bohatera tragicznego, rozdartego między marzeniami a rzeczywistością. Jego idealistyczne uczucie do Izabeli Łęckiej oraz pragmatyczne działania biznesowe niejednokrotnie wchodzą ze sobą w konflikt. To napięcie wewnętrzne Wokulskiego czyni go postacią wielowymiarową, a jednocześnie reprezentatywną dla dążeń i problemów ludzi jego czasu. Kreacja Wokulskiego pozwala Prusowi przekazać idee burżuazyjnej etyki pracy, ale również ukazać dramat niespełnionych marzeń i samotności [8]. Dzięki temu dzieło staje się znacznie bardziej wielowarstwowe.

Kolejną interesującą kreacją bohatera jest Werter z „Cierpień młodego Wertera” Johanna Wolfganga von Goethe. Werter to archetyp romantycznej jednostki, której życie determinuje uczuciowa i egzystencjalna skrajność. Goethe poprzez kreację Wertera przedstawia idee romantyzmu, takie jak silnie przeżywana emocjonalność, konflikt z normami społecznymi oraz poszukiwanie autentyczności. Listy Wertera ukazują wewnętrzne zmagania bohatera, jego miłość do Lotty oraz bunt przeciwko społecznym konwenansom. Kreacja bohatera jest tu ściśle związana z formą monologu wewnętrznego i subiektywizmem narracji, co pozwala czytelnikowi na głębokie utożsamienie się z jego emocjonalnymi doświadczeniami [9].

Werter staje się przez to nie tylko postacią literacką, ale i ikoną kulturową, nośnikiem idei romantycznego indywidualizmu i tragicznej namiętności. Jego śmierć jako ostateczny akt buntu i rozpaczy wzmacnia przekaz o dramatycznej naturze ludzkiej egzystencji, jednocześnie otwierając przestrzeń do refleksji nad granicami wolności i miłości [10].

Na koniec warto wspomnieć przykłady współczesnej literatury, w której kreacja bohatera odgrywa równie znaczącą rolę. Przykładem może być postać Lisbeth Salander z trylogii „Millennium” autorstwa Stiega Larssona. Salander jest wykreowana jako postać wyrazista, pełna sprzeczności, co tworzy grunt do eksploracji tematów takich jak trauma, sprawiedliwość czy emancypacja. Larsson poprzez swoją bohaterkę przekazuje krytykę współczesnego społeczeństwa, ukazując jednocześnie historię osobistej walki o przetrwanie i odnalezienie tożsamości [11].

Podsumowując, sposób kreacji bohatera literackiego ma kluczowe znaczenie dla odczytania sensu dzieła. Bohaterowie tacy jak Józef K., Stanisław Wokulski, Werter czy Lisbeth Salander nie tylko przenoszą ideę swoich autorów, ale również stanowią centra emocjonalne i intelektualne całych narracji. Ich konstrukcja, charakteryzacja oraz wewnętrzne konflikty pozostawiają duże pole do interpretacji i refleksji, czyniąc literaturę nieustannie fascynującą przestrzenią dialogu między autorem a czytelnikiem.

---

Przypisy: 1. Franz Kafka, Proces (1925). 2. Bolesław Prus, Lalka (189). 3. Albert Camus, Dżuma (1947). 4. Johann Wolfgang von Goethe, Cierpienia młodego Wertera (1774). 5. Jadwiga Sawicka, Kafka i jego Proces, Wydawnictwo Literackie, 198. 6. Tomasz Kaczmarek, "Kafkowski obraz człowieka", Studia Literackie, 2005. 7. Maria Janion, "Lalka - Prus kontra Wokulski", PWN, 1999. 8. Aleksandra Kalisz, "Społeczeństwo i jednostka w Lalce", Gdańskie Wydawnictwo Literackie, 2012. 9. Ryszard Nycz, "Werter jako postać literacka i kulturowa", Wydawnictwo UJ, 1998. 10. Zdzisław Łapiński, "Romantyczna samobójczość Wertera", Wydawnictwo Literackie, 1975. 11. Paweł Szczepanik, "Lisabeth Salander jako nowoczesna heroina", Warsaw Book Reviews, 201.