Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 10:10

Wstęp

Motyw godności człowieka wystawionej na próbę w sytuacjach granicznych pojawia się w licznych dziełach literatury obozowej oraz dotyczących Holocaustu. Jednym z najważniejszych polskich reportaży poświęconych tej tematyce jest „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall – zapis rozmów z Markiem Edelmanem, uczestnikiem powstania w getcie warszawskim. Utwór ten podejmuje refleksję nad kondycją człowieka postawionego wobec skrajnego zagrożenia życia i dehumanizujących okoliczności. Podobne rozterki przejawiają opowiadania Tadeusza Borowskiego, zwłaszcza „Proszę państwa do gazu”, w których autor analizuje postawy i reakcje ludzi w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Obie lektury rodzą pytanie: czy możliwe jest zachowanie godności, gdy człowiek zostaje pozbawiony praw, poddany upokorzeniom, a codzienność przesiąka wszechobecnym strachem i śmiercią?

Rozwinięcie

W „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanna Krall ukazuje wstrząsającą rzeczywistość getta warszawskiego poprzez wspomnienia Marka Edelmana, jednego z przywódców Żydowskiej Organizacji Bojowej. Edelman, wnikliwy obserwator i uczestnik dramatycznych wydarzeń, szczególnie mocno akcentuje dylematy moralne związane z walką o przetrwanie i próbą zachowania człowieczeństwa. Bohater Krall odrzuca czarno-białe podziały na bohaterów i tchórzy, starając się zrozumieć mechanizmy ludzkich wyborów i zachowań.

Według Edelman, godność przejawia się nie tylko w heroicznych czynach, takich jak walka z bronią w ręku, ale również w mniej spektakularnych — w codziennym trwaniu, sprzeciwie wobec bezradności, pomocy słabszym czy zachowaniu przyzwoitości nawet wobec własnej śmierci. Przykładem tego jest opis sytuacji, gdy ludzie w getcie starają się zachować rytuały życia: śluby, narodziny, pochówki, choć każda z tych czynności staje się heroizmem. Edelman, jako lekarz, towarzyszył umierającym do końca, nie zostawiając ich samych nawet w chwili śmierci. W jego relacji ujawnia się przekonanie, że zachowanie godności możliwe jest dzięki zachowaniu wierności zasadom etycznym, nawet w świecie pozbawionym wszelkich wartości.

Jednak „Zdążyć przed Panem Bogiem” nie idealizuje postaw. Krall przekazuje świadectwo o ludziach, którzy ulegali presji, zachowywali się egoistycznie, odwracali wzrok od cierpienia bliźnich, a czasem – by przetrwać – wykazywali się okrucieństwem. Edelman odmawia oceniania tych postępków, wskazując, że rzeczywistość getta i obozów odbierała ludziom wybór, a walka o życie nieraz oznaczała konflikt z godnością. Mimo to, nawet w tak niehumanitarnych warunkach można odnaleźć przykłady czynów, które świadczyły o zachowaniu człowieczeństwa.

Podobnie w opowiadaniu Borowskiego „Proszę państwa do gazu” ukazana jest sytuacja obozu koncentracyjnego: miejsce, gdzie rutyna śmierci i pogarda dla życia ludzkiego zdają się odbierać sens pojęciu godności. Bohaterowie Borowskiego – zarówno więźniowie, jak i funkcjonariusze obozowi – są zmuszeni funkcjonować w świecie odwróconych wartości. Jedni, pogrążeni w apatii lub cynizmie, odcinają się od emocji, inni bezrefleksyjnie wykonują rozkazy. Obóz zrównuje wszystkich, odbierając im indywidualność, izolując i wpychając w koleiny obojętności.

Jednak i w tej nie-ludzkiej rzeczywistości można odnaleźć ślady godności — choćby w krótkich gestach współczucia, w ułamku podzielonego chleba, pomocy okazanej słabszemu, czy – paradoksalnie – w chociażby chwili refleksji nad bezsensem zła. Bohater-narrator Borowskiego widzi dehumanizację, sam doświadcza mechanizacji własnych uczuć, ale również potrafi współodczuwać, pamiętać i oceniać świat z perspektywy wartości wyższych, choćby śladowych. Borowski pokazuje, że nawet jeśli godność bywa przegrywana, jej iskra może tlić się w najtrudniejszych warunkach.

Zakończenie

Podsumowując, zarówno „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, jak i „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego prowadzą do wniosku, że zachowanie godności w sytuacjach skrajnych jest niezwykle trudne, ale nie niemożliwe. Godność nie polega wyłącznie na spektakularnej walce, lecz często przejawia się w cichych aktach wierności własnym przekonaniom, pomocy drugiemu człowiekowi, nieuznaniu się za bezwolną „rzecz”. Wielkość człowieka mierzy się właśnie wtedy – kiedy świat wokół przestaje być ludzki, a mimo to ktoś próbuje pozostać człowiekiem. Literatura obozowa uczy, że nawet jeśli warunki zewnętrzne zdają się odbierać wszystko, to ostatnią rzeczą, którą można stracić, jest poczucie własnej godności. Zachowanie jej – choćby za cenę życia, choćby tylko w szczątkowej formie – daje nadzieję, że człowieczeństwo nie zostało bezpowrotnie utracone.