Różne postawy społeczne wobec zaborców na podstawie „Dziadów” cz. III

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 16:13

Różne postawy w polskim społeczeństwie wobec zaborców Omów zagadnienie odwołując się do „Dziadów” cz. III Adama Mickiewicza, innych lektur i wybranego kontekstu historycznego.

Polska przez ponad sto lat pozostawała pod zaborami, podzielona pomiędzy trzy mocarstwa: Rosję, Prusy i Austrię. Ten dramatyczny czas, nazywany przez wielu „czarną nocą niewoli”, ukształtował różnorodne postawy Polaków wobec zaborców. Od bohaterstwa i walki aż po bierność czy kolaborację – te różne reakcje miały ogromny wpływ na dalsze losy narodu i kulturę polską. W literaturze polskiej, zwłaszcza tej powstającej w XIX wieku, analizowanie i ocena tych postaw były tematami przewodnimi. Wśród najważniejszych dzieł podejmujących tę tematykę stoi „Dziady” cz. III Adama Mickiewicza, ale motyw ten przewija się także w innych lekturach szkolnych oraz jest szeroko analizowany w kontekście historycznym.

„Dziady” cz. III – dramat narodowej niewoli

Adam Mickiewicz w „Dziadach” cz. III na tle martyrologii narodu ukazuje wyraźny podział na dwie zasadnicze postawy wobec zaborców – postawę bierną oraz aktywną. Po stronie biernej, nacechowanej oportunizmem i konformizmem, stawia tzw. „Nową Filomację” – ludzi takich jak Doktor czy Adolf, którzy przystosowując się do rzeczywistości, godzą się na podporządkowanie carskiej władzy. Dla nich najważniejsza jest osobista wygoda i bezpieczeństwo, co znajduje odzwierciedlenie w słowach doktora: „Trzeba być ostrożnym, nie drażnić rządu, a może się coś polepszy”. Ta postawa, jakkolwiek zapewniająca jednostce spokój, w ujęciu Mickiewicza jest moralnie wątpliwa, ponieważ wynika z braku odwagi i przekonania o bezcelowości walki.

W opozycji wobec nich Mickiewicz stawia postawy patriotyczne, waleczne i bezkompromisowe. Tacy są młodzi filomaci i filareci, z Gustawem-Konradem na czele. Bohaterowie ci gotowi są na największe poświęcenia w imię wolności ojczyzny. Przykład takiej postawy daje scena przesłuchania, kiedy młodzi Polacy nie godzą się na składanie fałszywych zeznań. Ich nieugiętość, odrzucenie zdrady i gotowość do poniesienia ofiary są wyrazem heroizmu i przekonania o słuszności sprawy narodowej. Kulminacją takich poglądów jest Wielka Improwizacja, kiedy Konrad woła z gniewem i rozpaczą przeciwko Bogu, domagając się wolności dla swojego narodu.

Mickiewicz ukazuje w dramacie również trzecią postawę, reprezentowaną przez księdza Piotra – jest to postawa wiary, nadziei i modlitwy. Ksiądz Piotr przekonuje, że nawet w obliczu klęski nie wolno tracić nadziei, trzeba zawierzyć Opatrzności, wierząc, że ofiara narodu zostanie w przyszłości wynagrodzona. Łączy tu w sobie zarówno pokorę, jak i głęboką wiarę w mesjanistyczną misję Polski.

Inne lektury – rozmaite odcienie postaw wobec zaborców

Różnorodność postaw wobec zaborców odnajdziemy także w „Lalce” Bolesława Prusa. W powieści tej Wokulski reprezentuje typ Polaka zaangażowanego w rozwój gospodarczy, starającego się działać dla dobra kraju nie poprzez zbrojny opór, ale przez pracę organiczną, podnoszenie stanu narodowego poprzez edukację, naukę, przedsiębiorczość. To przykład tzw. „pracy u podstaw”, typowej dla Polaków pod zaborem pruskim i austriackim, gdzie część społeczeństwa uznała, że legalna działalność społeczna i gospodarcza może być skuteczną drogą do utrzymania tożsamości oraz przygotowania do przyszłej walki o niepodległość.

Z kolei w „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej ukazana została jeszcze inna postawa wobec zaborców – życie codzienne i pielęgnowanie narodowych tradycji, które jest formą cichego oporu wobec rusyfikacji. Bohaterom bliski jest kult powstańców styczniowych, ale równocześnie obecna jest postawa niechęci do kolejnych zrywów, które pochłaniają jednostki, ale nie przynoszą wolności. Orzeszkowa pokazuje, że nie każdy Polak musiał być zbrojnym powstańcem – równie ważna była postawa pielęgnowania polskości na co dzień.

Inną postawę ukazuje Henryk Sienkiewicz w powieści „Potop”, chociaż tam akcja rozgrywa się w XVII wieku, wiele postaw Polaków wobec najeźdźcy (Szwedów) przypomina te z czasów zaborów: zarówno zdrada i kolaboracja (Radziwiłłowie), jak i patriotyczny opór (Kmicic po przemianie, Wołodyjowski).

Kontekst historyczny

Różnorodne postawy wobec zaborców można prześledzić na podstawie faktycznego zachowania Polaków w XIX-wiecznej rzeczywistości. Po klęskach kolejnych powstań (kościuszkowskie, listopadowe, styczniowe) część społeczeństwa zrezygnowała z walki zbrojnej, kierując się w stronę pracy organicznej (na ziemiach Prus i Austrii), inni znaleźli się na obczyźnie („Wielka Emigracja”) i stamtąd podejmowali wysiłki na rzecz sprawy narodowej. Byli też tacy, którzy utracili wiarę w odzyskanie niepodległości i w różnym stopniu współpracowali z zaborcami. Zjawiskiem niepożądanym, choć obecnym, była kolaboracja ze strony urzędników, szlachty czy części inteligencji.

Podsumowanie

Polskie społeczeństwo pod zaborami nie było jednolite w swoich postawach wobec okupantów. Literatura polska takich jak „Dziady” cz. III, „Lalka” czy „Nad Niemnem”, ukazuje szerokie spektrum postaw: od heroizmu przez pracę organiczną po oportunizm i zdradę. Wszystkie te postawy współistniały, każda miała swoje uwarunkowania społeczne, moralne i historyczne. To dzięki tej różnorodności oraz obecności jednostek odważnych i pracowitych Polacy przetrwali czas zaborów, by ostatecznie odzyskać niepodległość w 1918 roku. Literaturę tego okresu warto więc czytać nie tylko jako świadectwo całego narodu, ale również jako galerię postaw – ich motywacji, skutków oraz znaczenia dla wspólnej sprawy.