Od buntu do rezygnacji – postawy człowieka wobec zagrożeń życia

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 7:43

Postawy człowieka wobec zagrożeń, jakie niesie życie, to jedno z kluczowych zagadnień poruszanych w literaturze. Ludzkie reakcje mieszczą się zwykle w spektrum od buntu wobec losu, prób przezwyciężenia trudności, po rezygnację i poddanie się temu, co nieuniknione. Analizując temat postaw człowieka wobec zagrożeń – od buntu do rezygnacji – warto sięgnąć zarówno po klasykę polskiej literatury, jak i inne utwory oraz szerzej rozumiane konteksty kulturowe i historyczne.

Pierwszym z tekstów, do którego należy się odwołać, jest „Dżuma” Alberta Camusa, która choć nie jest polską lekturą obowiązkową, znajduje się w wykazie lektur szkoły średniej. Powieść ta stała się uniwersalnym studium zachowań ludzi wobec nieprzewidzianego zagrożenia – zarazy nawiedzającej miasto Oran. Jedną z kluczowych postaci powieści jest doktor Bernard Rieux, który od chwili wybuchu epidemii decyduje się aktywnie walczyć z zagrożeniem, mimo że zdaje sobie sprawę z nikłych szans na ocalenie wszystkich mieszkańców. Jego postawa to przykład buntu wobec fatalizmu i biernej rezygnacji z działań; lekarz, usiłując ratować innych, przełamuje własny strach i pokusę rezygnacji. Inni bohaterowie, jak Tarrou czy Rambert, również różnie reagują na niebezpieczeństwo: jedni początkowo buntują się wobec sytuacji (Rambert próbuje uciec), inni godzą się na swój los, by w końcu solidarnie działać dla dobra wspólnoty. „Dżuma” pokazuje, że nawet w obliczu katastrofy istnieje przestrzeń wyboru – można albo poddać się rezygnacji, albo walczyć, mając świadomość własnej ograniczoności.

Po stronie literatury polskiej wyraźnym przykładem refleksji nad postawami wobec zagrożenia egzystencjalnego jest „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, która stała się obowiązkową lekturą dla polskich licealistów. Reportaż ten ukazuje autentyczne losy Marka Edelmana, jednego z przywódców powstania w getcie warszawskim. Edelman, konfrontując się z zagrożeniem śmierci, zarówno własnej, jak i innych Żydów, nie wybiera rezygnacji. Wręcz przeciwnie – podejmuje walkę, choć zdaje sobie sprawę z niemal całkowitej beznadziei sytuacji. Jego bunt przeciwko niemieckim oprawcom to także bunt przeciwko biernemu przyjmowaniu zagłady i rezygnacji z godności. Chociaż powstanie okazuje się skazane na klęskę, jego uczestnicy, na czele z Edelmanem, udowadniają, że walka z zagrożeniem – nawet wbrew statystyce i logice – jest formą zachowania człowieczeństwa. Marek Edelman nie usprawiedliwia bierności, ale również rozumie tych, którzy jej ulegli – w jego wypowiedziach widać dużo szacunku dla każdego wyboru, jaki podyktowało ekstremalne zagrożenie.

Literatura – zwłaszcza ta dotycząca czasów wojennych, totalitaryzmów czy epidemii – konsekwentnie ukazuje, że wybór pomiędzy buntem a rezygnacją jest jedną z najtrudniejszych decyzji, przed jakimi staje człowiek. Warto przywołać także poezję Zbigniewa Herberta, na przykład wiersz „Przesłanie Pana Cogito”, w którym poeta zachęca do wytrwałości i wierności własnym wartościom nawet „gdy tak wielu głosi fałsz, tak wielu milczy, jak tylu zgadza się bez buntu”. Podmiot liryczny nie pozwala sobie na rezygnację, mimo świadomości, że świat nie zawsze premiuje odwagę i opór. To swoista pochwała buntu wobec moralnej degrengolady i konformizmu.

Współczesne konteksty, takie jak doświadczenie pandemii COVID-19, pokazują aktualność tego zagadnienia. W realiach globalnego kryzysu ludzie przejawiali zarówno postawy solidarnego buntu – organizując pomoc dla słabszych, wspierając służbę zdrowia – jak i rezygnacji, poddając się bezsilności, izolacji i lękowi. Literatura i rzeczywistość dowodzą, że najważniejsze jest to, by nie pozostać biernym, by próbować zachować godność i wartości nawet w najtrudniejszych momentach.

Podsumowując: postawa człowieka wobec zagrożeń życia to rozpiętość między buntem a rezygnacją. Literatura pokazuje, że bunt, nawet skazany na porażkę, pozwala zachować człowieczeństwo i poczucie własnej wartości, zaś rezygnacja, choć zrozumiała, często prowadzi do utraty sensu. Najpełniej człowiek zachowuje się jak człowiek wtedy, gdy próbuje działać – nawet wbrew rozsądkowi, ale zgodnie z sumieniem.