Wpływ założeń programowych epoki na kreację świata przedstawionego w literaturze

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 14:49

Wstęp

Literatura każdego okresu historycznego, zarówno polska, jak i światowa, jest nierozerwalnie związana z założeniami programowymi epoki, w której powstawała. Epoki literackie określane są przez charakterystyczne systemy wartości, dominujące tematy, styl, środki wyrazu czy typy bohaterów. Te założenia – często sformułowane przez teoretyków literatury lub same środowiska twórców – wpływają bezpośrednio na sposób kreowania świata przedstawionego w utworach. Moim zdaniem, świat przedstawiony w dziełach literackich jest nie tylko odbiciem indywidualnej wrażliwości autora, lecz także efektem oddziaływania dominujących nurtów i postulatów epoki.

Rozwinięcie

Pierwszym argumentem na poparcie tej tezy może być odwołanie się do literatury romantyzmu, który pojawił się w Polsce na początku XIX wieku. Postulaty tej epoki głosiły przewagę uczuć nad rozumem, podkreślały indywidualizm, kult natury i zainteresowanie światem nadprzyrodzonym. Te właśnie założenia wyraźnie wpłynęły na sposób konstruowania świata przedstawionego, co można zaobserwować w „Dziadach” cz. III Adama Mickiewicza. Świat przedstawiony w tym dramacie jest pełen symboliki, przenika go obecność istot nadprzyrodzonych, a wyrazistym przykładem jest tu Konrad – bohater indywidualista, buntownik, który kontaktuje się z siłami wyższymi. Przenikanie się świata realnego i metafizycznego, posługiwanie się symbolami narodowymi, a także obecność motywów patriotycznych są bezpośrednim efektem romantycznych założeń programowych.

Drugim przykładem ilustrującym wpływ założeń epoki na kształt świata przedstawionego jest literatura pozytywizmu. W Polsce okres ten przypada na drugą połowę XIX wieku i charakteryzował się dążeniem do realizmu, pracy organicznej i pracy u podstaw. Te postulaty wpłynęły na świat przedstawiony w powieści „Lalka” Bolesława Prusa. Autor oddaje w niej szeroki, realistyczny obraz społeczeństwa warszawskiego, koncentrując się na codziennych problemach wielu różnych warstw społecznych. Wszystkie elementy świata przedstawionego – bohaterowie, realia, konflikty – są podporządkowane idei dokumentowania rzeczywistości i ukazania mechanizmów rządzących społeczeństwem. Prus, zgodnie z programem epoki, ogranicza obecność wątku romantycznego na rzecz analizy społecznej i psychologicznej postaci.

Z kolei epoka dwudziestolecia międzywojennego, z jej dążeniem do nowatorstwa, subiektywizmu i zerwaniem z tradycją, ukazuje, jak programowa potrzeba poszukiwania nowych środków wyrazu oddziaływała na kształtowanie świata przedstawionego. „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza są przykładem utworu, w którym przedstawiony świat staje się subiektywną wizją narratora, pełną oniryzmu, deformacji rzeczywistości i wyolbrzymień typowych dla snów lub dziecięcej wyobraźni. Schulz świadomie rezygnuje z realistycznego opisu rzeczywistości na rzecz kreowania wewnętrznego, pełnego symboli świata wyobraźni, co jest zgodne z awangardowym duchem epoki.

Podobne oddziaływanie widać także w literaturze współczesnej. Pod wpływem postmodernistycznych koncepcji świata jako złożonej, niejednoznacznej konstrukcji, autorzy tacy jak Olga Tokarczuk tworzą wielowarstwowe, nieoczywiste obrazy rzeczywistości. W „Prowadź swój pług przez kości umarłych” autorka rozmazuje granice między różnymi gatunkami, wprowadza elementy kryminału, powieści filozoficznej i ekologicznej, pokazując, jak programowe założenia postmodernizmu – takie jak wielogłosowość, nieciągłość narracji czy ironia – wpływają na sposób kreowania świata przedstawionego.

Zakończenie

Reasumując, sposób kreowania świata przedstawionego w utworach literackich w dużej mierze zależy od założeń programowych epoki, w której powstały. To one określają dominujące wartości, sposoby widzenia rzeczywistości oraz preferowane środki wyrazu artystycznego. Przykłady z literatury polskiej różnych okresów wyraźnie pokazują, że świat przedstawiony nie jest bytem samoistnym, lecz efektem świadomego wyboru twórców, którzy działają w ramach wyznaczanych przez swoją epokę. Zrozumienie tych zależności pozwala pełniej i głębiej odczytywać dzieła literackie, dostrzegając w nich nie tylko indywidualny ślad autora, ale także duch czasu, w którym powstały.