Wpływ konwencji groteskowej w „Szewcach” Witkiewicza na przesłanie utworu

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 14:49

Groteska jest jednym z najbardziej wyrazistych narzędzi artystycznych stosowanych przez Stanisława Ignacego Witkiewicza w dramacie „Szewcy”. Konwencja ta – będąca połączeniem komizmu i tragizmu, deformacji rzeczywistości i absurdu – stanowi klucz do odczytania przesłania utworu, którego celem jest krytyka społecznych, politycznych i egzystencjalnych zjawisk XX wieku. W mojej pracy przeanalizuję, jak groteska wpływa na sens „Szewców”, a także zestawię jej funkcję z realizacjami tej kategorii w literaturze wcześniejszych epok – odwołując się do „Dziadów” Adama Mickiewicza (romantyzm) oraz „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza (dwudziestolecie międzywojenne). Całość osadzę w kontekście filozoficznym, odnosząc się do katastrofizmu i kryzysu kultury oraz przemian społecznych pierwszej połowy XX wieku.

Groteska w „Szewcach” – narzędzie demaskacji i krytyki

Groteska w dramacie Witkacego przejawia się na wielu poziomach: w postaciach, języku, konstrukcji scen oraz wydarzeniach. Bohaterowie – jak Sajetan Tempe, Prokurator Scurvy, czy Księżna – są karykaturami typów społecznych oraz przywódców ideologicznych. Ich działania i wypowiedzi przekraczają granice logiki, a motywacje są nielogiczne i przesadne. Na przykład postać Sajetana, szewca pełnego gniewu, który wznieca rewolucję, jest jednocześnie parodią bohatera i przywódcy mas, zyskując przez to uniwersalny wymiar demaskacji wszelkich ruchów społecznych czy totalitarnych. Witkacy pokazuje poprzez groteskę, że każda rewolucja szybko upada w absurdzie i degeneracji, prowadząc do powstania nowych form opresji.

Zdeformowany świat przedstawiony w „Szewcach” ukazuje nieustanną zmianę ról społecznych – elity zostają obalone przez tłum, lecz po chwili tłum przekształca się w równie opresyjną władzę. To nie kończy cyklu, ponieważ pojawiają się kolejne siły, które przejmują kontrolę, na przykład technologiczne automaty. Absurdalność tych zmian, podkreślona groteską, prowadzi do wniosku, że Historia – zamiast postępu – jest chaotyczną grą przypadków, gdzie jednostka jest bezsilna, a wszelkie systemy skazane na upadek i kompromitację.

Groteska a przesłanie utworu

Dzięki grotesce przesłanie „Szewców” staje się bardziej uniwersalne i dotkliwe. Witkacy demaskuje złudzenia społeczne i polityczne, obnażając ich mechanizmy absurdu i powtarzalności. Przerysowanie, zdeformowanie świata, mieszanie komizmu z tragizmem sprawiają, że odbiorca nie ma złudzeń – świat jest nieprzewidywalny, niepoddający się porządkowi, a każda próba jego kontroli kończy się farsą. Rewolucje, które miały przynieść wyzwolenie, rodzą kolejne formy zniewolenia, a człowiek pozostaje samotny, zagubiony, pozbawiony wpływu na rzeczywistość. Przynależność do masy, zatracenie indywidualności, bezrefleksyjne podążanie za ideologią – wszystko to ukazane w krzywym zwierciadle groteski – prowadzi do upadku wartości i sensu. Tym samym przekaz „Szewców” jest głęboko pesymistyczny, zgodny z katastroficznym obrazem świata charakterystycznym dla okresu międzywojennego.

Groteska w literaturze innych epok: Romantyzm i Dwudziestolecie międzywojenne

Dla porównania, w „Dziadach” Adama Mickiewicza znajdziemy elementy grozy i fantastyki, które miejscami przybierają deformujące, groteskowe kształty – jak w scenach z duchami. Jednak u Mickiewicza groteska pełni funkcję obrazowania walki dobra ze złem oraz ukazywania ludowych wierzeń; świat nadprzyrodzony staje się metaforą historycznych i moralnych zmagań narodu. Przerysowanie i dziwność świata przedstawionego mają inne znaczenie – wygasają wobec heroicznych wartości, a deformacje służą mobilizacji do walki o wolność.

Z kolei w „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza groteska jest narzędziem krytyki społecznej i rozbicia schematów myślenia. Przemiany bohatera, przejaskrawienia świata szkoły czy groteskowe sceny lekcji polskiego pokazują absurd form kulturowych. Gombrowicz, podobnie jak Witkacy, posługuje się deformacją, by ośmieszyć normy społeczne, obnażyć miernotę, konformizm i mechanizmy manipulacji jednostką. Groteska pozwala zdemaskować sztuczność „formy” narzuconej przez społeczeństwo i kulturę.

Kontekst: Kryzys kultury i katastrofizm

Twórczość Witkacego, a zwłaszcza „Szewcy”, osadzona jest w kontekście kryzysu kultury europejskiej, przełomu epok, lęku przed katastrofą cywilizacyjną. Rozwój nowych ideologii, pojawienie się totalitarnych reżimów, masowych ruchów, a także postęp technologiczny budzą niepokój i utratę wiary w sens historii. Katastrofizm – łączący się z twórczością np. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego – wyraża przeczucie nadchodzącej zagłady i upadku wartości. Witkacy poprzez groteskę ukazuje świat jako miejsce absurdu, gdzie człowiek traci podmiotowość.

Podsumowanie

Groteska w „Szewcach” Witkacego to nie tylko środek artystyczny, ale głębokie narzędzie demaskacji społecznych i egzystencjalnych złudzeń. Sprawia, że przesłanie utworu nabiera uniwersalnego charakteru: świat jest zdeformowany, pełen absurdu, a historia toczy się kołem groteskowych przemian. Porównując z innymi epokami literackimi, dostrzegamy, że znaczenie groteski ewoluowało, stając się w XX wieku potężnym narzędziem krytyki, tak jak miało to miejsce u Gombrowicza czy u Witkacego. Konwencja ta pozwala wyrazić lęki, niepokoje, ale też wyśmiać i obnażyć świat, który gubi sens – co pozostaje niezwykle aktualne również współcześnie.