Emocje czy zimna kalkulacja: Co czyni człowieka zbrodniarzem?

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 9:51

Zbrodniarz to człowiek, który świadomie łamie zasady moralności i prawa, dopuszczając się czynów okrutnych oraz przynoszących innym cierpienie. Literatura od wieków ukazuje takie postacie, stawiając przed nami pytania o przyczyny zbrodni – czy są nimi przede wszystkim silne emocje, porywy serca, czy raczej zimna, wyrachowana kalkulacja? Przygody bohaterów takich jak Balladyna, Makbet, czy osoby z ballady „Lilie” oraz dzieje Jacka Soplicy z „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, dają szeroką perspektywę na źródła ludzkiej zbrodni. Poniższa praca podejmie próbę odpowiedzi na pytanie, co sprawia, że człowiek staje się zbrodniarzem — kalkulacja czy emocje — odwołując się do wskazanych lektur.

Na początku warto przyjrzeć się postaciom, których zbrodnie są efektem zimnej kalkulacji i wyrachowania. Przykładem takiej bohaterki jest Balladyna z dramatu Juliusza Słowackiego. Od pierwszych scen „Balladyny” widzimy, że pragnienie władzy i bogactwa popycha ją do morderstwa siostry – Aliny. To nie przypadkowy czyn w afekcie, a chłodne, przemyślane działanie — Balladyna jest świadoma konsekwencji i sama podejmuje decyzję, nie kieruje się wzburzeniem emocjonalnym, lecz logiką i żądzą osiągnięcia celu. Jej kolejne czyny – kolejne zbrodnie oraz nakłanianie do nich innych – są tylko potwierdzeniem jej wyrachowania. Kalkulacja prowadzi ją coraz głębiej na drogę zbrodni, odbiera człowieczeństwo i doprowadza do tragicznego końca.

Podobnie w „Makbecie” Szekspira (lektura obowiązkowa, znana także uczniom w Polsce), motorem działań tytułowego bohatera nie są nagłe emocje, lecz chłodna kalkulacja wspierana przez wpływ Lady Makbet oraz przepowiednie wiedźm. Makbet, który na początku jest lojalnym rycerzem, dla korony planuje zabójstwo króla Dunkana. Zanim się na to zdecyduje, przechodzi przez fazę rozważań, wahanie, kalkuluje „za i przeciw”. Ostateczna decyzja to triumf wyrachowania. Co więcej, kolejne zbrodnie mają na celu zatuszowanie pierwszego czynu i zapewnienie Makbetowi tronu – to właśnie pragmatyzm, a nie chwilowe emocje, stają się główną siłą kierującą jego losem. Co ważne – zarówno Balladyna, jak i Makbet, doznają na końcu sprawiedliwej kary, która jest przestrogą przed pójściem drogą zimnej kalkulacji w stronę zbrodni.

Trzeci przykład wyrachowania i kalkulacji odnajdujemy w balladzie „Lilie” Adama Mickiewicza. Niewierna żona zabija męża wracającego z wojny, by ukryć swoje winy i mieć zapewnione lepsze życie. Nie jest to czyn popełniony w afekcie — kobieta planuje całą zbrodnię, następują kolejne działania zmierzające do ukrycia ciała i zatracenia śladów. Przez cały czas jej poczynaniami kieruje zimna logika: pragnie ukryć zdradę, zachować pozycję społeczną i uniknąć konsekwencji. Ta kalkulacja prowadzi ją jednak do zguby – spotyka ją nadprzyrodzona kara.

Nie można jednak zapominać, że w literaturze spotykamy także zbrodniarzy, których do popełnienia zbrodni popychają silne emocje. Takim bohaterem jest Jacek Soplica z „Pana Tadeusza”. Syn polskiego szlachcica dopuszcza się morderstwa Stolnika Horeszki w chwili skrajnego wzburzenia – zostaje zignorowany, odrzucony jako kandydat na męża córki Stolnika, czuje zawód, gniew i upokorzenie. Choć przez lata Soplica przedstawiany jest jako „człowiek zbrodni”, czytelnik odkrywa, że czyn ten był podyktowany chwilowym, tragicznym impulsem, a nie wyrachowaniem. Strzał pada w momencie natężenia emocji, a sam Jacek Soplica przez resztę życia pokutuje za swój czyn jako ksiądz Robak.

Podsumowując rozważania i analizując przykłady literackie, można dostrzec, że zarówno emocje, jak i zimna kalkulacja prowadzą do zbrodni. Jednak w zestawionych lekturach częściej to właśnie precyzyjnie zaplanowane czyny, wyrachowanie i dążenie do osiągnięcia osobistych korzyści są powodem stawania się zbrodniarzem (Balladyna, Makbet, żona z „Lilii”). Emocje, jak u Jacka Soplicy, prowadzą również do tragicznych wydarzeń, jednak w literackiej rzeczywistości to zbrodnia kalkulowana budzi większe potępienie i przynosi surowszą, nieodwołalną karę. Literatura wskazuje tym samym, że najniebezpieczniejszym zbrodniarzem jest ten, kto zimnym rozumem kalkuluje i planuje zło.