Hierarchia wartości w sytuacjach granicznych na przykładzie lektur

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 8:49

Hierarchia wartości w sytuacjach granicznych

W życiu każdego człowieka zdarzają się sytuacje, które wystawiają na próbę nasze przekonania, ideały i wyznawane wartości. Takie momenty określamy mianem sytuacji granicznych – to okoliczności, w których człowiek, często postawiony pod ścianą, musi podjąć decyzję wymagającą szczególnego namysłu, a czasem – ogromnego poświęcenia. Zmuszony jest wówczas do przewartościowania swoich priorytetów i ułożenia własnej hierarchii wartości. Literatura, będąca wnikliwym zwierciadłem ludzkiej egzystencji, wielokrotnie podejmowała ten temat, stawiając bohaterów w obliczu prób ostatecznych. Analizując dwie lektury obowiązkowe – „Dżumę” Alberta Camusa oraz „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, a także sięgając po dwa inne literackie przykłady – dramat „Antygona” Sofoklesa i opowiadanie „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego – zauważę, że w sytuacjach granicznych człowiek często zmienia swoją hierarchię wartości, ale też ujawnia się prawdziwa głębia jego człowieczeństwa.

Pierwszym tekstem, do którego odwołam się w niniejszej rozprawce, jest „Dżuma” Alberta Camusa – powieść uznawana za filozoficzną medytację nad kondycją człowieka wobec zła, zagrożenia i cierpienia. W obliczu wybuchu epidemii dżumy w Oranie bohaterowie powieści muszą zrewidować swoje dotychczasowe przekonania. Doktor Bernard Rieux, początkowo skupiony wyłącznie na pracy lekarza, nie tylko staje do walki z chorobą, ale i podejmuje dylematy moralne, wybierając ratowanie życia ludzkiego ponad osobiste szczęście i bezpieczeństwo. Bohaterowie „Dżumy” przekonują się, że w sytuacji granicznej powinno się działać solidarnie, kierować się dobrem wspólnoty, a nie wyłącznie własnym interesem. To właśnie gotowość do poświęcenia, pomoc innym i solidarność stają się najwyższymi wartościami, które determinują ludzkie postępowanie. W codzienności czasem dominuje egoizm lub obojętność, ale pod wpływem zagrożenia społeczność Oranu odkrywa w sobie potencjał do heroicznych czynów. Ostatecznie Camus ukazuje, że w chwili próby, najwyżej powinno się stawiać odpowiedzialność za drugiego człowieka.

Druga lektura obowiązkowa – reportaż Hanny Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem” – to rozmowa z Markiem Edelmanem, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim. Edelman opowiada o dramatycznych wyborach, przed jakimi stawali Żydzi w czasie Holocaustu. W sytuacji całkowitej dehumanizacji, upadku wszelkich norm moralnych i ciągłego zagrożenia życia, hierarchia wartości ulegała przewartościowaniu: pierwsze miejsce zajmowała walka o godność, próba zachowania człowieczeństwa mimo wszechobecnej śmierci i poniżenia. Bojownicy getta pragnęli nadać sens nawet beznadziejnym zmaganiom – powstanie w getcie nie miało szansy powodzenia militarnego, ale było aktem sprzeciwu wobec masowego zabijania, a zarazem walką o godność. Edelman podkreśla też, że nadzieja na ocalenie pojedynczego życia bywała ważniejsza niż cele zbiorowe, a decyzje podejmowane pod presją śmierci są zawsze niezwykle trudne i wymagają wielkiego hartu ducha.

Z kolei dramat „Antygona” Sofoklesa to przykład sytuacji granicznej z czasów starożytnych. Antygona staje przed wyborem: posłuszeństwo wobec niehumanitarnego prawa państwowego czy wierność własnemu sumieniu i boskim nakazom. Decyduje się pochować brata mimo zakazu króla Kreona, gdyż wyżej stawia miłość rodzinną, lojalność i szacunek dla wyższych, wiecznych praw. To zestawienie ukazuje, że w chwilach próby fundamentalne wartości – godność, wolność sumienia, miłość – mogą wydawać się ważniejsze niż prawo stanowione przez ludzi. Antygona ponosi śmierć, lecz pozostaje wierna swoim ideałom.

Drugim kontekstem literackim, którym można zobrazować przewartościowanie hierarchii wartości pod presją sytuacji granicznej, jest opowiadanie „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego. Narrator, więzień obozu koncentracyjnego Auschwitz, opisuje tragiczną codzienność obozową – przerażającą walkę o przetrwanie, w której dawny system wartości ulega załamaniu. Bohaterowie często kierują się instynktem przetrwania kosztem innych, relatywizują zło i zanikają resztki solidarności. Borowski ukazuje, jak warunki obozowe niszczą tradycyjne pojęcia dobra i zła, a szlachetność, altruizm i współczucie są wypierane przez bezwzględność. To jednak nie oznacza, że człowiek całkowicie traci zdolność do wyboru – raczej pokazuje, jak ekstremalny nacisk może wypaczać hierarchię wartości, choć niektórzy do końca chcą pozostać ludźmi.

Podsumowując, literatura dobitnie przedstawia, jak w sytuacjach granicznych – w obliczu śmierci, zagrożenia, ekstremalnego cierpienia – człowiek poddaje rewizji swoje wartości. Często objawiają się wtedy najbardziej podstawowe, uniwersalne zasady: godność, solidarność, miłość, poszanowanie dla drugiego człowieka. Tematy te sprawiają, że dzieła takie jak „Dżuma”, „Zdążyć przed Panem Bogiem”, „Antygona” czy opowiadania Borowskiego, mimo różnic czasowych i kontekstowych, pozostają wciąż niezwykle aktualne i skłaniają do refleksji nad własnymi życiowymi wyborami. Sytuacje graniczne są sprawdzianem człowieczeństwa i miarą prawdziwej hierarchii naszych wartości.