Człowiek jako istota pełna sprzeczności – analiza literacka

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 15:14

Człowiek – istota pełna sprzeczności

Człowiek od zawsze fascynował myślicieli, filozofów i artystów swoją złożonością. Każdy z nas nosi w sobie różne cechy: rozum i uczucia, dobro i zło, siłę i słabość, gotowość do poświęceń i egoizm. Stąd tak często mówi się, że człowiek jest „istotą pełną sprzeczności”. Dowodzą tego liczne postacie literackie, których losy i wybory moralne stanowią cenne źródło refleksji nad kondycją ludzką. Losy Wokulskiego, Kmicica oraz Rodiona Raskolnikowa pokazują, jak bardzo niejednoznaczny, a wręcz wewnętrznie rozszarpywany, potrafi być człowiek.

Pierwszym przykładem potwierdzającym tezę o sprzecznościach obecnych w naturze ludzkiej jest postać Rodiona Raskolnikowa z „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego – lektury obowiązkowej w polskich szkołach. Rodion to młody, ambitny i bardzo inteligentny student, który wykazuje niezwykłą wrażliwość na ludzką krzywdę; przejmuje go los biednych i słabych, czego przykładem jest Sonią, prostytutka pozostająca pod wpływem tragicznych okoliczności życiowych. Jego współczucie i empatia dla dziewczyny ukazują jego „dobre” oblicze. Jednak z tego samego serca i rozumu wypływa też przekonanie o własnej wyższości nad innymi oraz pomysł rewolucyjny – teoria „nadczłowieka”, któremu wolno przekraczać prawo przez wzgląd na wyższe cele.

Rodion decyduje się popełnić morderstwo – zabija lichwiarkę, przekonany, że jego zamysł jest usprawiedliwiony. Egoizm, poczucie wyższości, brak skruchy po zbrodni długo walczą w nim z empatią do Soni i poczuciem winy wobec siebie i świata. Zwraca to uwagę na dramat wewnętrznych sprzeczności: Rodion zdolny jest zarówno do skrajnego okrucieństwa, jak i najgłębszego współczucia. Ostatecznie wygrywa w nim człowieczeństwo – miłość do Soni i świadomość własnej winy prowadzą go do wyznania zbrodni. Bohater Dostojewskiego pokazuje, że w człowieku ścierają się przeciwstawne siły, które decydują o jego postępowaniu i kształtują go na przestrzeni całego życia.

Podobną wewnętrzną walkę odnaleźć można w innej, polskiej lekturze – „Lalce” Bolesława Prusa. Stanisław Wokulski to wzór człowieka rozpiętego między romantycznymi uniesieniami a pozytywistycznym podejściem do życia. Potrafi marzyć, kochać szalenie i być zdolnym do poświęceń (tak jak romantycy), a jednocześnie jest człowiekiem niezwykle rozumnym, pracowitym, konsekwentnym i praktycznym, co czyni go przedstawicielem pozytywizmu. Dla Izabeli Łęckiej Wokulski jest gotów rezygnować ze swoich ambicji, popadać w depresję, ponosić finansowe straty. Jednak zarazem podejmuje odpowiedzialność za rozwój własnych interesów i wspiera najuboższych, troszczy się o naukowców i wynalazców.

W jego życiu nieustannie ścierają się rozum i serce. Miłość popycha go do czynów nierozsądnych, czasem wręcz naiwnych, natomiast praktyczny umysł zmusza do refleksji i pracy ponad siły. Wokulski doskonale ukazuje, jak trudno człowiekowi pogodzić marzenia i ideały z twardą rzeczywistością, a uczucia – z rozumem. Podobny problem przeżywali inni bohaterowie polskiej literatury, na przykład Konrad z „Dziadów (cz. III)” Adama Mickiewicza. Tam także mamy do czynienia z człowiekiem, który z jednej strony jest dumny, pyszny i bluźni przeciw Bogu, domagając się władzy nad duszami Polaków, ale z drugiej strony działa w imię wyższych, szlachetnych, patriotycznych celów.

Jeszcze inną ilustrację wewnętrznych sprzeczności stanowi postać Andrzeja Kmicica z „Potopu” Henryka Sienkiewicza. Początkowo jest on szlacheckim awanturnikiem, lekkomyślnym, często popadającym w konflikty, nieokiełznanym i samolubnym. Jednak pod wpływem przemian, własnych błędów i wydarzeń historycznych, z warchoła i lekkoducha staje się lojalnym patriotą; jego działania zaczynają być motywowane troską o kraj, chęcią naprawy wyrządzonych szkód oraz dążeniem do odzyskania godności w oczach ukochanej Oleńki.

Kmicic dowodzi, że sprzeczności mogą prowadzić do wewnętrznego rozwoju: walka z samym sobą i słabościami, pogodzenie dzikiej natury z poczuciem obowiązku wobec ojczyzny – to droga, na którą staje niejeden Polak w czasach trudnych. Tak samo jak Wokulski czy Raskolnikow, bohater Sienkiewicza nie jest postacią jednoznaczną, a wręcz dzięki swoim sprzecznościom staje się symboliczny dla polskiego ducha.

Podsumowując, analiza losów literackich bohaterów – Rodiona, Wokulskiego i Kmicica – ukazuje, iż człowiek rzeczywiście jest istotą pełną sprzeczności. To właśnie ta niejednoznaczność, dwoistość i nieustanna walka przeciwieństw czynią nas ludźmi – złożonymi, fascynującymi, gotowymi zarówno do wielkich czynów, jak i upadku. Nikt nie jest jednolity: i w nas samych co dzień ścierają się serce i rozum, szczodrość z egoizmem, odwaga ze strachem, marzenia z codziennością. Dzięki temu człowiek jest tak interesującą i nieprzewidywalną istotą, a literatura chętnie ukazuje jego skomplikowaną naturę.