Realizm i fantastyka – funkcje ich przenikania się w literaturze

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 12:37

Temat: Realizm i fantastyka – funkcje ich przenikania się w utworze literackim

Przenikanie się realizmu i fantastyki w literaturze to zjawisko, które od wieków fascynuje twórców i czytelników. Dzięki niemu utwory nabierają głębi, pozwalając zarówno na wierne odwzorowanie rzeczywistości, jak i na wprowadzenie elementów niezwykłych, które stają się pretekstem do refleksji nad światem, człowiekiem czy sensem istnienia. Funkcje tego typu przenikania są różnorodne: od wydobywania symbolicznego znaczenia codzienności, przez ukazywanie kondycji ludzkiej, po kształtowanie postaw odbiorców. Doskonałym przykładem literatury, w której realizm i fantastyka współistnieją, jest powieść "Sklepy cynamonowe" Brunona Schulza. To właśnie na jej podstawie przeanalizuję, jakie pełnią funkcje i dlaczego ich połączenie jest tak ważne dla odbioru utworu.

Bruno Schulz w "Sklepach cynamonowych" mistrzowsko łączy dwie na pozór wykluczające się konwencje. Z jednej strony przedstawia codzienność małego galicyjskiego miasteczka z przełomu XIX i XX wieku, bardzo dokładnie oddając szczegóły materialne tamtej rzeczywistości – opisuje sklepiki, podwórza, atmosferę domów i ulic. Realizm tej warstwy sprawia, że świat przedstawiony wydaje się czytelnikowi bliski i rozpoznawalny. Z drugiej jednak strony Schulz naznacza rzeczywistość osobistą mitologią, podszytą marzeniami i oniryzmem, przez co codzienne zjawiska ulegają transformacji w świat fantastyczny. To przenikanie się dwóch porządków służy kilku ważnym funkcjom.

Po pierwsze, przenikanie się realizmu i fantastyki pozwala autorowi pokazać świat oczami dziecka. Narracja Józefa, alter ego Schulza, nasycona jest subiektywizmem. Dziecko widzi więcej niż dorosły, bo nie odróżnia jeszcze tego, co możliwe, od tego, co niemożliwe. Takie spojrzenie pozwala na rekonstrukcję dziecięcego myślenia, pełnego lęków, zdziwień, zachwytów, a także magicznego postrzegania świata. Dla młodego bohatera z pozoru zwykły ojciec staje się demiurgiem, a dom zamienia się w przestrzeń labiryntu lub tajemnicy. Fantastyka jest tu formą opisu stanu psychicznego, pomaga wydobyć wewnętrzną prawdę o bohaterze, o jego samotności, lękach i potrzebie zrozumienia rzeczywistości.

Po drugie, realizm połączony z fantastyką umożliwia konstrukcję mitu prywatnego. Schulz przekracza ramy klasycznego realizmu, by przekształcić doświadczaną rzeczywistość w mit i nadać codziennym wydarzeniom wymiar uniwersalny, prawie metafizyczny. Elementy fantastyczne, takie jak przemiany ojca w ptaka czy gry wyobraźni na temat sklepowych żaluzji, stają się nośnikami głębszych prawd o ludzkich tęsknotach, niespełnieniach i pragnieniach przekroczenia granic. Przenikanie się obu porządków pomaga również ukazać nieuchronność przemijania – to, co realistycznie przedstawione, ulega rozproszeniu, ulotności, bo zamienia się w fantastyczną fantazmatyczność.

Po trzecie, funkcja estetyczna i poznawcza takiego zabiegu polega także na pokazaniu literatury jako sztuki kreacji. Czytelnik, balansując pomiędzy tym, co rzeczywiste, a tym, co zmyślone, zyskuje świadomość, że świat przedstawiony jest kreacją autorską – nie tylko odbiciem rzeczywistości, ale także przestrzenią dla wyobraźni i metafory. W ten sposób autor wskazuje, że rzeczywistość, choć opisana realistycznie, zawsze nosi w sobie pierwiastek nierzeczywistości, wynikający z naszej subiektywnej percepcji.

Można również odwołać się do innych utworów literatury polskiej, choćby "Lalki" Bolesława Prusa. Tam realizm życia codziennego miesza się z ideałem romantycznej miłości i marzenia o społecznej sprawiedliwości – choć nie w tak oczywisty sposób jak u Schulza. Z kolei w "Dziadach" Adama Mickiewicza, realizm świata przedstawionego współistnieje z fantastyką świata duchów, demonów i symboli, odsyłając czytelnika zarówno do historycznych realiów, jak i ponadczasowych pytań o wybaczenie, winę i karę.

Podsumowując, przenikanie się realizmu i fantastyki w literaturze pełni funkcje: pozwala na głębsze zrozumienie bohaterów, odkrywanie uniwersalnych prawd o człowieku, mitologizowanie doświadczenia, a także unaocznia, że świat nigdy nie daje się opisać jednoznacznie – jest zawsze zawieszony pomiędzy realnym a niepojętym. Wielcy polscy pisarze, tacy jak Bruno Schulz czy Adam Mickiewicz, umiejętnie wykorzystują tę technikę, tworząc dzieła, które nie tylko opisują świat, ale także odkrywają jego ukryty sens. Przenikanie się tych dwóch porządków jest więc nie tyle zabiegiem formalnym, ile sposobem wyrażenia prawdy o ludzkim doświadczeniu.