Czy strach powinien być fundamentem porządku społecznego? Analiza od starożytności do współczesności

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 13:34

Czy strach powinien być fundamentem porządku społecznego? Analiza zagadnienia w świetle doktryn polityczno-prawnych od starożytności po czasy współczesne

Kwestia, czy strach jako narzędzie władzy powinien być podstawą porządku społecznego, jest jednym z najważniejszych zagadnień w historii myśli polityczno-prawnej. Już starożytni uczeni, a później nowożytni i współcześni filozofowie oraz politycy rozważali, jaka powinna być natura rządzenia i podtrzymywania ładu społecznego. Perspektywy te miały też realny wpływ na funkcjonowanie różnych państw, a przykłady ustrojów opartych na strachu oraz tych, które odrzucały takie podstawy, są widoczne zarówno w przeszłości, jak i dziś.

Pierwsze poważne odwołania do roli strachu można znaleźć w filozofii starożytnej. Platon w "Polityce" i "Państwie" wyrażał pogląd, że idealne państwo winno opierać się raczej na rozumie i cnotach niż na strachu czy przemocy. W swoich dialogach wskazywał, że prawdziwy ład społeczny rodzi się ze sprawiedliwości i wzajemnego zaufania między władcą a obywatelami. Z kolei Arystoteles uznawał, że tyrania – władza oparta na strachu – jest najgorszą formą rządów, która prowadzi do destabilizacji i gniewu społecznego.

Zupełnie inne podejście prezentował Niccolò Machiavelli, filozof renesansowy. W swoim traktacie "Książę" podkreślał, że „lepiej, aby władca był bardziej poważany niż kochany, lecz jeśli nie może być obydwu, ważniejsze jest, aby się go bano niż kochali”*. Machiavelli twierdził, że strach pozwala na efektywne utrzymanie władzy i zapewnia posłuszeństwo. Jednak trzeba zauważyć, że w jego koncepcji strach miał być środkiem do celu – stabilności państwa, nie zaś ostatecznym fundamentem porządku społecznego.

Nowożytne doktryny polityczno-prawne, zwłaszcza teoria umowy społecznej, dokonały wielkiego przewrotu w myśleniu o strachu jako fundamencie ładu. Thomas Hobbes w "Lewiatanie" wskazywał, iż pierwotny stan natury człowieka to "wojna wszystkich ze wszystkimi", gdzie panuje nieustanny lęk. Człowiek, aby uniknąć tej sytuacji, zgadza się na oddanie części wolności suwerenowi, który egzekwuje prawo – nawet przy użyciu przymusu i wzbudzania strachu.* Zdaniem Hobbesa tylko silna władza, budząca respekt i strach, może zagwarantować pokój społeczny. W kontrze do tej tezy stanął John Locke, twierdząc, iż podwaliną ładu winno być przyzwolenie obywateli i wzajemna umowa, a nie przymus.

Historia zna państwa, które próbowały budować porządek na strachu. Przykładem są tu monarchie absolutne, zwłaszcza Francja Ludwika XIV czy Rosja carów, gdzie aparat państwowy opierał się na siłowym egzekwowaniu prawa, prześladowaniach oraz surowych karach. W XX wieku najbardziej jaskrawe tego przykłady daje historia totalitaryzmów: Związek Radziecki, III Rzesza i współczesna Korea Północna to państwa, w których strach przed represjami, donosicielstwem i wszechobecną kontrolą stanowił podstawę ładu społecznego. Choć przez pewien czas reżimy te utrzymywały stabilność, opierała się ona na wzajemnej nieufności, terrorze i krwawych czystkach.

Z drugiej strony, współczesne demokracje liberalne – jak Polska, Niemcy, Francja czy Szwecja – starają się opierać swoje funkcjonowanie na zasadach prawa, wzajemnego zaufania obywateli i instytucji państwowych oraz na poszanowaniu wolności jednostki. Oczywiście, prawo musi być egzekwowane, a łamanie go karane, jednak głównym motywem przestrzegania norm prawnych powinno być poczucie ich słuszności oraz przekonanie o sprawiedliwości, a nie jedynie strach przed sankcją.

Podsumowując, strach może być skutecznym narzędziem wymuszania podporządkowania, ale nie powinien być fundamentem porządku społecznego. Historia uczy, że tam, gdzie porządek budowano wyłącznie na strachu, prowadziło to często do nadużyć, buntów oraz ofiar. Trwały i stabilny porządek społeczny najlepiej opierać na zaufaniu, sprawiedliwości, wzajemnym szacunku i praworządności – tak, aby obywatele przestrzegali prawa nie z obawy, lecz z przekonania o jego wartości.

--- * Źródła: Niccolò Machiavelli, "Książę"; Thomas Hobbes, "Lewiatan".