Nad Niemnem – baśń czy powieść o nowej Polsce?

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: godzinę temu

Eliza Orzeszkowa, tworząc „Nad Niemnem”, dała polskiej literaturze utwór wyjątkowy pod wieloma względami. Dzieło to bywa postrzegane zarówno jako piękna baśń, jak i powieść o nowej Polsce, stojącej u progu przemian społecznych. Rozważając, które z tych określeń jest trafniejsze, należy przyjrzeć się zarówno poetyce, jak i przesłaniu powieści. Moim zdaniem „Nad Niemnem” to przede wszystkim powieść o nowej Polsce, w której elementy baśniowe służą uwzniośleniu patriotycznych wartości i ukazaniu nadziei społeczeństwa na lepszą przyszłość.

Już sama kompozycja utworu, a zwłaszcza sposób ukazania przyrody nadniemeńskiej, nadaje mu pewną baśniową aurę. Autorka z niezwykłą czułością maluje krajobrazy: lasy, pola, rzekę płynącą przez ziemię grodzieńską. Opisy te przypominają swoistą baśń o utraconym raju, ziemi szczęśliwości, do której każdy Polak chciałby powrócić. Bohaterowie, spacerując nad Niemnem, opowiadają sobie legendy, a historia mogiły powstańczej funkcjonuje niemal jak przekazywana z pokolenia na pokolenie opowieść o bohaterach, którzy potrafili poświęcić życie dla ojczyzny. Ważną rolę odgrywają tu liczne symbole – Niemen to nie tylko rzeka, lecz także granica czasów, historii, miejsce spotkania różnych światów. Wszystko to buduje nastrój, który rzeczywiście może kojarzyć się z baśnią.

Warto jednak dostrzec, że baśniowość tej powieści jest tylko powierzchnią. Orzeszkowa wykorzystuje ją, by podkreślić wagę historii i tradycji dla tożsamości narodowej. Prawdziwa siła „Nad Niemnem” tkwi w ukazaniu przemian społecznych i dążeń nowej Polski – Polski po powstaniu styczniowym, Polski pod zaborem, ale nie tracącej nadziei. Bohaterowie powieści to nie tylko poetycko opisani marzyciele, ale przede wszystkim ludzie borykający się z trudami codzienności: Justyna Orzelska, która szuka sensu życia i miejsca w świecie, Benedykt Korczyński, zmagający się z problemem przetrwania majątku i odpowiedzialnością za los rodziny, czy Bohatyrowiczowie – chłopi, którzy pielęgnują pamięć o przeszłości i symbolizują prostotę oraz przywiązanie do ziemi.

Orzeszkowa nie ucieka od problemów swoich czasów. Porusza kwestię konfliktu między dawną szlachtą a ludnością wiejską, pokazuje skutki zaborów i niepowodzenia powstania styczniowego. Porusza temat pracy jako wartości, przemian społecznych, emancypacji kobiecej i poszukiwania nowej tożsamości narodowej. To przecież właśnie relacja Justyny i Jana Bohatyrowicza – małżeństwo oparte na miłości, wzajemnym szacunku oraz pracy – staje się tu symbolem nowej Polski, gdzie przestają liczyć się tylko tradycja, a zaczynają wartości obywatelskie i ludzka godność.

Autorzy baśni zazwyczaj przedstawiają świat w uproszczony sposób: dobry bohater nagradzany jest za cnoty, zły spotyka zasłużoną karę. Orzeszkowa jest dużo bardziej realistyczna – jej postacie mają wady i zalety, a ich losy są odbiciem prawdziwych dylematów XIX-wiecznego społeczeństwa polskiego. Choć świat przedstawiony jest czasem idealizowany, to jednak autorka nie pozwala zapomnieć o rzeczywistości: o konieczności pracy, troskach codziennych, różnicach społecznym. Z tego względu „Nad Niemnem” dużo bliżej do realizmu społecznopolitycznego niż do baśniowej ułudy.

Podsumowując, „Nad Niemnem” stanowi przede wszystkim powieść o nowej Polsce: o kraju budzącym się do życia po klęsce, próbującym znaleźć własną drogę na trudnej drodze ku wolności i sprawiedliwości społecznej. Baśniowa aura służy tu utworzeniu podniosłego nastroju i podkreślaniu wartości najważniejszych dla Polaków, lecz zasadniczy sens powieści kryje się w ukazaniu przemian społecznych, nadziei na odnowę ojczyzny oraz budowaniu nowego, lepszego społeczeństwa. To dlatego „Nad Niemnem” nie jest tylko piękną baśnią – jest przede wszystkim ważną powieścią o losach i aspiracjach nowej Polski.