Wpływ czasów, w których żyje człowiek, na jego zachowanie

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 9:55

Człowiek podejmuje decyzje zgodnie ze swoimi przekonaniami, ale nie może całkowicie uniezależnić się od rzeczywistości, w której żyje. Wojna, prześladowania czy polityczny terror stawiają go przed innymi wyborami niż życie w bezpiecznym społeczeństwie. Szczególnie czasy kryzysu ujawniają, jak silnie warunki zewnętrzne oddziałują na ludzką moralność. Mogą skłaniać do heroizmu i solidarności, ale również prowadzić do zobojętnienia czy podporządkowania się przemocy. Czasy, w których żyje człowiek, mają zatem ogromny wpływ na jego zachowanie, choć nie odbierają mu całkowicie możliwości wyboru własnej postawy.

Ekstremalne okoliczności zmieniają przede wszystkim znaczenie ludzkich decyzji: to, co w normalnych warunkach byłoby oczywiste, podczas wojny może stać się tragicznym dylematem. Ukazuje to Hanna Krall w reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”, którego głównym rozmówcą jest Marek Edelman, jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim. Zagłada stworzyła rzeczywistość, w której Żydzi zostali pozbawieni podstawowych praw, bezpieczeństwa i perspektyw na przyszłość. Głód, choroby oraz deportacje do obozu zagłady w Treblince sprawiały, że codzienne zachowania podporządkowane były walce o przetrwanie. W takich warunkach powstańcy nie mogli liczyć na zwycięstwo militarne. Ich opór wynikał jednak z pragnienia zachowania godności i samodzielnego określenia sposobu umierania. Decyzja o walce pokazuje, że historyczna sytuacja może radykalnie ograniczyć człowiekowi pole działania, lecz nie musi całkowicie pozbawić go podmiotowości.

Wojna wpływa również na sposób oceniania czynów, dlatego zachowań ludzi postawionych w sytuacjach granicznych nie można mierzyć wyłącznie miarą spokojnych czasów. Edelman podważa przekonanie, że śmierć z bronią w ręku jest bardziej wartościowa niż śmierć bez walki. Dostrzega odwagę także w postawie ludzi idących na śmierć bez możliwości oporu. Jego perspektywa wyrasta z bezpośredniego doświadczenia Zagłady i sprzeciwia się łatwym podziałom na bohaterów oraz ludzi rzekomo biernych. Istotny jest tutaj kontekst historyczny: system nazistowski opierał się na terrorze, izolacji ofiar i odbieraniu im rzeczywistej możliwości wyboru. Uwzględnienie tych okoliczności pozwala zrozumieć, że brak zbrojnego oporu nie oznaczał braku godności ani odwagi.

Doświadczenia epoki mogą także trwale ukształtować postawę człowieka, wpływając na jego życie długo po zakończeniu historycznej katastrofy. Powojenna praca Edelmana jako lekarza stanowi kontynuację jego wcześniejszej walki o ludzkie istnienie. W getcie próbował ratować ludzi zagrożonych zagładą, później jako kardiolog przeciwstawiał się śmierci pacjentów. Tytułowe zdążenie przed Panem Bogiem oznacza próbę ocalenia życia, zanim będzie za późno. Wojna nie doprowadziła więc Edelmana wyłącznie do rozpaczy czy zobojętnienia. Utrwaliła w nim przekonanie o wartości pojedynczego człowieka. Jego postawa dowodzi, że odpowiedzią na doświadczenie przemocy może stać się odpowiedzialność za innych.

Innym skutkiem życia w czasach terroru bywa jednak przystosowanie do zła, które stopniowo osłabia wrażliwość moralną. Przedstawia to Tadeusz Borowski w opowiadaniu „Proszę państwa do gazu”. Więźniowie obsługujący transporty przybywające do Auschwitz funkcjonują w świecie, w którym cudza tragedia staje się elementem codzienności, a zarazem źródłem żywności i przedmiotów potrzebnych do przetrwania. Tadek, narrator opowiadania, odczuwa rozdrażnienie wobec ludzi przywożonych do obozu, choć to oni są ofiarami zbrodniczego systemu. Terror kieruje więc negatywne emocje nie tylko przeciw sprawcom, lecz także przeciw innym prześladowanym. Borowski pokazuje mechanizm moralnego odrętwienia: ciągły kontakt ze śmiercią i głód sprzyjają traktowaniu innych instrumentalnie. W kontekście pojęcia człowieka zlagrowanego takie zachowanie należy rozumieć jako skutek podporządkowania życia regułom obozowym, a nie jako dowód wrodzonego okrucieństwa.

Zestawienie utworów Krall i Borowskiego ujawnia jednak, że podobne warunki nie prowadzą wszystkich ludzi do identycznych postaw. System przemocy może ograniczać solidarność i wywoływać egoizm, ale może też spotkać się ze sprzeciwem oraz troską o drugiego człowieka. Pomocny jest tu kontekst etyczny sytuacji granicznych: kiedy zagrożone zostaje samo istnienie, wartości przestają być abstrakcyjnymi deklaracjami i stają się przedmiotem dramatycznych wyborów. Nie oznacza to, że każdy dysponuje taką samą swobodą działania. Pozwala jednak dostrzec różnicę między silnym wpływem okoliczności a całkowitym zdeterminowaniem ludzkiego zachowania.

Czasy wyznaczają zatem zakres możliwych wyborów, zmieniają hierarchię potrzeb i pozostawiają trwały ślad w psychice człowieka. Szczególnie epoki przemocy mogą niszczyć moralną wrażliwość, lecz nie muszą jej unicestwiać. Literatura ukazująca doświadczenie Zagłady uczy zarówno ostrożności w ocenianiu ofiar, jak i dostrzegania znaczenia nawet ograniczonego sprzeciwu. Ostatecznie wpływ historii na człowieka jest ogromny, ale nie zawsze rozstrzygający: także w nieludzkich warunkach możliwa pozostaje obrona godności i odpowiedzialności za innych.