Rola duchów i zjaw w „Weselu” oraz „Dziadach” cz. II i III

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 7:41

W literaturze duchy i zjawy często pojawiają się wtedy, gdy świat rzeczywisty nie wystarcza do wyjaśnienia ludzkich doświadczeń. Ich obecność pozwala mówić o moralności, ukrytych pragnieniach oraz losach całych społeczeństw. Taką funkcję pełnią postacie nadprzyrodzone w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego oraz w II i III części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Duchy i zjawy nie służą w tych utworach jedynie budowaniu nastroju tajemnicy — ujawniają prawdę o człowieku, wskazują zasady moralne i pomagają ocenić kondycję narodu.

Przede wszystkim spotkanie ze światem nadprzyrodzonym umożliwia osądzenie ludzkiego postępowania. W II części „Dziadów” przybywające na obrzęd duchy pokazują, że ziemskie czyny mają konsekwencje również po śmierci. Józio i Rózia nie mogą osiągnąć pełni szczęścia, ponieważ za życia nie zaznali cierpienia. Ich los wskazuje, że ból jest nieodłącznym elementem ludzkiego doświadczenia i pozwala docenić dobro. Z kolei Zosia ponosi konsekwencje obojętności wobec uczuć innych ludzi. Najsurowsza kara spotyka jednak Widmo Złego Pana, który krzywdził swoich poddanych i nie okazywał litości potrzebującym. Nie może uzyskać pomocy, ponieważ sam odmawiał jej innym. Duchy przekazują więc uczestnikom obrzędu spójny system wartości oparty na współczuciu, odpowiedzialności i więzi z drugim człowiekiem. Fantastyka staje się narzędziem moralnej edukacji żywych.

Zjawy mogą także ujawniać to, co człowiek próbuje przed sobą ukryć: poczucie winy, lęki oraz niespełnione ambicje. Taką rolę odgrywają w „Weselu”. Postacie nadprzyrodzone ukazują się wybranym uczestnikom zabawy, a ich tożsamość jest związana z przeżyciami i postawami rozmówców. Stańczyk konfrontuje Dziennikarza z odpowiedzialnością za wpływ na społeczeństwo i podważa jego polityczną bierność. Rycerz, czyli Zawisza Czarny, przypomina Poecie o sile i wielkości, których brakuje jego twórczości oraz działaniu. Hetman ukazujący się Panu Młodemu odsłania natomiast historyczne obciążenia warstwy szlacheckiej i każe zakwestionować powierzchowną fascynację wsią. Zjawy nie są zatem przypadkowymi gośćmi. Stanowią zwierciadła sumień bohaterów, zmuszając ich do zetknięcia się z prawdą o sobie.

Świat nadprzyrodzony pozwala również przedstawić diagnozę narodowej wspólnoty. W „Weselu” szczególne znaczenie ma przybycie Wernyhory, który przynosi wezwanie do wspólnego działania. Wręczony Gospodarzowi złoty róg symbolizuje szansę poderwania narodu do walki. Szansa ta zostaje jednak zmarnowana: Gospodarz przekazuje zadanie Jaśkowi, a ten gubi róg, schylając się po czapkę z pawimi piórami. Wydarzenia te ujawniają brak odpowiedzialności, przywiązanie do prywatnych ambicji i niezdolność do współpracy. Dopełnieniem tej diagnozy jest finałowy taniec weselników przy muzyce Chochoła. Zamiast podjąć czyn, bohaterowie pogrążają się w bezwładzie. Fantastyczne postacie pozwalają więc Wyspiańskiemu pokazać rozdźwięk między marzeniami Polaków o wolności a ich rzeczywistą gotowością do działania.

Inną funkcję pełnią siły nadprzyrodzone w III części „Dziadów”: ukazują duchowy wymiar ludzkich wyborów i nadają historii perspektywę religijną. W scenie Wielkiej Improwizacji o duszę Konrada walczą siły dobra i zła. Jego miłość do narodu łączy się z pychą oraz pragnieniem władzy nad ludźmi, dlatego bunt przeciw Bogu staje się duchowym zagrożeniem. Obecność złych duchów wskazuje, że nawet szlachetna intencja nie usprawiedliwia przekraczania granic moralnych. Przeciwieństwem Konrada jest pokorny ksiądz Piotr, który otrzymuje widzenie dotyczące losów Polski. Obraz cierpienia narodu zostaje w nim powiązany z męką Chrystusa, co nadaje prześladowaniom sens wykraczający poza bieżące wydarzenia polityczne i przynosi nadzieję na odrodzenie. Nadprzyrodzoność służy zatem zarówno ocenie postaw bohaterów, jak i religijnej interpretacji narodowej historii.

Duchy i zjawy w omawianych dramatach czynią widocznym to, czego nie można dostrzec w codziennym świecie. U Mickiewicza odsłaniają moralny porządek rzeczywistości oraz duchowy sens cierpienia, natomiast u Wyspiańskiego przede wszystkim demaskują słabości jednostek i społeczeństwa. Dzięki ich obecności osobiste przeżycia bohaterów zyskują szersze znaczenie. Spotkanie z rzeczywistością nadprzyrodzoną okazuje się próbą sumienia, a zarazem wezwaniem do odpowiedzialności za innych i za wspólnotę.