Porównanie podstawy programowej chemii: zakres podstawowy i rozszerzony

Rodzaj zadania: Zadanie domowe

Dodane: dzisiaj o 11:26

Porównanie podstawy programowej chemii w zakresie podstawowym i rozszerzonym w szkole ponadpodstawowej

Podstawę programową chemii w liceum ogólnokształcącym i technikum należy analizować przede wszystkim w oparciu o obowiązujące rozporządzenie Ministra Edukacji regulujące podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły ponadpodstawowej. To właśnie ten akt prawny określa wymagania wobec uczniów uczących się chemii zarówno w zakresie podstawowym, jak i rozszerzonym. Porównanie obu zakresów pokazuje, że nie chodzi wyłącznie o „większą liczbę tematów” na rozszerzeniu. Różnica jest znacznie głębsza: dotyczy celów kształcenia, poziomu abstrakcji, samodzielności ucznia, zakresu obliczeń chemicznych, stopnia powiązania wiedzy z eksperymentem oraz oczekiwanego sposobu rozumowania naukowego.

Obowiązującą podstawę prawną stanowi rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia, ogłoszone w Dzienniku Ustaw z 2018 r. poz. 467, z późniejszymi zmianami. To ten akt prawny określa treści nauczania i wymagania szczegółowe z chemii dla obu zakresów. Przy porównaniu należy też pamiętać, że podstawa programowa jest dokumentem normatywnym: wskazuje, czego uczeń ma się nauczyć, ale nie narzuca nauczycielowi jednej metody realizacji materiału. Dlatego analizując zakres podstawowy i rozszerzony, porównuje się przede wszystkim wymagania wobec ucznia, a nie samą organizację zajęć.

Na poziomie ogólnych celów kształcenia oba zakresy mają wspólny fundament. Zarówno w zakresie podstawowym, jak i rozszerzonym chemia ma prowadzić do rozumienia zjawisk i procesów chemicznych, posługiwania się językiem chemii, wykorzystywania obserwacji i doświadczenia, formułowania wniosków oraz dostrzegania znaczenia chemii w życiu codziennym, gospodarce, ochronie zdrowia i środowiska. W obu zakresach ważna jest także umiejętność bezpiecznego posługiwania się substancjami chemicznymi oraz krytycznego odbioru informacji, zwłaszcza obecnych w przestrzeni publicznej.

Różnica zaczyna się jednak już na poziomie funkcji przedmiotu. Zakres podstawowy ma przede wszystkim zapewnić ogólne wykształcenie chemiczne ucznia. Oznacza to, że uczeń powinien rozumieć najważniejsze prawa, pojęcia i zależności chemiczne oraz umieć odnieść je do codzienności. Chemia w tym ujęciu ma charakter bardziej ogólnokształcący i obywatelski: przygotowuje do świadomego funkcjonowania we współczesnym świecie, do oceny informacji o lekach, żywności, kosmetykach, paliwach, tworzywach sztucznych czy zanieczyszczeniach środowiska.

Zakres rozszerzony pełni natomiast dodatkowo funkcję propedeutyczną wobec studiów wyższych, zwłaszcza medycznych, przyrodniczych, farmaceutycznych, biotechnologicznych, rolniczych, technicznych i części kierunków inżynierskich. Wymagania są więc nie tylko szersze, ale także bardziej pogłębione. Uczeń ma nie tylko znać i rozumieć zjawiska, lecz także wyjaśniać je na poziomie bardziej sformalizowanym, przewidywać przebieg procesów, wykonywać złożone obliczenia oraz analizować zależności z użyciem modeli chemicznych.

W zakresie treści nauczania można wskazać kilka podstawowych różnic. Po pierwsze, zakres podstawowy obejmuje kluczowe działy chemii ogólnej, nieorganicznej, organicznej i elementy chemii fizycznej, ale w ujęciu selektywnym i bardziej użytkowym. Uczeń poznaje budowę atomu, układ okresowy pierwiastków, wiązania chemiczne, stechiometrię na poziomie podstawowym, roztwory, reakcje w roztworach wodnych, podstawy elektrochemii, najważniejsze grupy związków nieorganicznych oraz podstawowe klasy związków organicznych. Zazwyczaj nacisk położony jest na rozpoznawanie, opisywanie, porównywanie i stosowanie wiedzy w typowych sytuacjach.

Po drugie, zakres rozszerzony rozwija te same obszary, ale robi to znacznie dokładniej i bardziej systematycznie. Wprowadza bardziej zaawansowane zagadnienia związane z budową materii, teorią wiązań, efektami energetycznymi przemian, kinetyką, równowagą chemiczną, iloczynem rozpuszczalności, hydrolizą soli, reakcjami utleniania i redukcji w pełniejszym ujęciu, szeregiem aktywności metali, elektrodami i ogniwami, a w chemii organicznej – bardziej szczegółową analizą budowy, właściwości, izomerii i reaktywności związków. Uczeń na rozszerzeniu musi rozumieć nie tylko „co się dzieje”, ale „dlaczego dzieje się właśnie tak”.

Bardzo wyraźna różnica dotyczy wymagań rachunkowych. W zakresie podstawowym obliczenia chemiczne są obecne, ale pozostają w granicach niezbędnych do zrozumienia zjawisk i wykonywania prostszych zadań. Obejmują na przykład masę molową, liczbę moli, zależności masowe, stężenia procentowe i molowe czy obliczenia wynikające z prostych równań reakcji chemicznych. W zakresie rozszerzonym obliczenia stają się jednym z centralnych narzędzi pracy ucznia. Oczekuje się swobodnego łączenia wielu zależności jednocześnie, analizowania danych, rozwiązywania zadań wieloetapowych oraz stosowania wiedzy ilościowej w kontekstach teoretycznych i doświadczalnych. Dotyczy to między innymi równowagi chemicznej, pH roztworów, reakcji redoks, rozpuszczalności, wydajności reakcji oraz obliczeń związanych z chemią organiczną.

Kolejna istotna różnica odnosi się do eksperymentu chemicznego. W obu zakresach doświadczenie ma ważne miejsce, jednak w zakresie podstawowym uczeń przede wszystkim obserwuje, opisuje przebieg doświadczeń, rozpoznaje podstawowy sprzęt laboratoryjny, przestrzega zasad bezpieczeństwa i potrafi wyciągać wnioski z prostych eksperymentów. W zakresie rozszerzonym rola eksperymentu jest wyraźnie większa. Uczeń powinien umieć nie tylko interpretować doświadczenie, ale także projektować jego przebieg, dobierać odczynniki i warunki reakcji, przewidywać obserwacje, uzasadniać wybór metody badawczej oraz oceniać poprawność wnioskowania. Rozszerzenie wymaga więc bardziej dojrzałej metodologicznie postawy badawczej.

W chemii nieorganicznej zakres podstawowy skupia się na najważniejszych właściwościach pierwiastków i ich związków oraz na praktycznym znaczeniu tych substancji. Zakres rozszerzony idzie dalej: wymaga dostrzegania tendencji w układzie okresowym, porównywania właściwości na podstawie budowy elektronowej, przewidywania charakteru chemicznego tlenków, wodorków czy wodorotlenków, a także rozumienia wyjątków i subtelniejszych zależności. Podobnie w chemii organicznej na poziomie podstawowym uczeń rozpoznaje główne grupy związków, ich podstawowe właściwości i znaczenie biologiczne lub użytkowe. Na poziomie rozszerzonym dochodzi dokładniejsza analiza mechanizmów przemian, zależności między budową a reaktywnością, izomeria konstytucyjna i przestrzenna oraz większa liczba reakcji charakterystycznych.

Trzeba także zaznaczyć różnicę w poziomie operacji intelektualnych oczekiwanych od ucznia. W zakresie podstawowym dominują czynności takie jak: podaje, wymienia, opisuje, rozpoznaje, oblicza w prostych sytuacjach, wskazuje zależność, wyjaśnia podstawowe zjawiska. W zakresie rozszerzonym częściej pojawiają się wymagania typu: analizuje, porównuje, przewiduje, uzasadnia, projektuje doświadczenie, interpretuje dane, rozwiązuje problemy nietypowe. Rozszerzenie kształci więc nie tylko szerszą wiedzę, ale także wyższy poziom samodzielności poznawczej.

Z perspektywy praktyki szkolnej oznacza to, że zakres podstawowy ma charakter bardziej powszechny i służy wszystkim uczniom jako element ogólnego wykształcenia. Zakres rozszerzony jest adresowany do tych, którzy wiążą swoją dalszą edukację z przedmiotami przyrodniczymi albo potrzebują chemii jako przedmiotu maturalnego na wyższym poziomie przygotowania. Nie jest to więc tylko „więcej materiału”, ale jakościowo inny model nauczania: bardziej analityczny, problemowy i zbliżony do akademickiego sposobu myślenia.

Podsumowując, zgodnie z obowiązującą podstawą programową chemii dla szkoły ponadpodstawowej zakres podstawowy i rozszerzony różnią się w czterech zasadniczych wymiarach: zakresem treści, stopniem ich pogłębienia, poziomem trudności obliczeń oraz oczekiwanym sposobem pracy ucznia. Zakres podstawowy zapewnia ogólne, funkcjonalne wykształcenie chemiczne i przygotowuje do świadomego życia w społeczeństwie. Zakres rozszerzony przygotowuje dodatkowo do dalszego kształcenia specjalistycznego, rozwija myślenie naukowe, wymaga większej samodzielności badawczej i znacznie głębszego rozumienia procesów chemicznych. Oba zakresy są spójne, ale pełnią różne funkcje edukacyjne i odpowiadają na odmienne potrzeby uczniów.

Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz.U. 2018 poz. 467 z późn. zm.).