Oświecenie jako epoka rozumu

Przedmiot: Język polski

Dodane: 25.10.2023 o 13:41

Epoka Oświecenia, nazywana także wiekiem rozumu, to okres w historii literatury europejskiej, który przypada na XVII i XVIII wiek. Była to epoka intensywnych zmian intelektualnych, społecznych i kulturalnych, w której kluczową rolę odgrywały idee racjonalizmu, empiryzmu oraz dążenie do wiedzy i oświaty. W literaturze Oświecenia dostrzegamy liczne nurty i prądy myślowe, jednak wspólnym mianownikiem wszystkich było dążenie do przekształcania świata zgodnie z prawami rozumu.

Jednym z głównych założeń epoki było przekonanie, że tylko poprzez rozum i naukę można osiągnąć postęp i poprawę ludzkiego bytu. Filozofowie tacy jak John Locke, Voltaire, Jean-Jacques Rousseau czy Immanuel Kant w swoich pracach podkreślali znaczenie krytycznego myślenia, doświadczenia oraz edukacji. Poprzez rozum człowiek miał stawać się świadomym obywatelem, zdolnym do samodzielnego myślenia i działania.

W Polsce oświeceniowe idee propagował m.in. Stanisław Konarski, autor dzieła „O skutecznym rad sposobie”, które było próbą reformy systemu politycznego Rzeczypospolitej. Konarski wprowadzał idee racjonalizmu do polskiej myśli politycznej, wskazując na konieczność reformy oświaty i budowy nowoczesnego państwa. Ważną postacią na arenie literackiej był także Ignacy Krasicki, nazywany „księciem poetów polskich”. Krasicki, duchowny i satyryk, w swoich dziełach podejmował tematykę edukacyjną i moralizatorską, używając formy bajki, poematu heroikomicznego i satyry.

W jego znanej bajce "Kruk i lis" Krasicki ukazuje, jak ważne jest zachowanie krytycznego podejścia i rozwagi. Historia ta opowiada o kruku, który dał się przekupić pochlebstwami lisa i stracił cenny ser. Poprzez tę prostą fabułę autor krytykuje łatwowierność i brak czujności, podkreślając, że jedynie rozum i ostrożność mogą ochronić człowieka przed podstępami innych.

Również w "Myszeidzie", poemacie heroikomicznym Krasicki kpi z arystokracji, ukazując jej wady i przywary. Bohaterowie poematu – myszy i koty – symbolizują różne klasy społeczne, a ich konflikty są alegorią realnych sporów politycznych i społecznych. Krasicki, poprzez ironię i humor, rozbija mit o doskonałości i porządku starego ładu. Jego twórczość dowodzi, że literatura oświeceniowa pełniła funkcję nie tylko dydaktyczną, ale także krytyczną.

Filozofowie oświecenia podkreślali również znaczenie empiryzmu jako metody poznania świata. John Locke w swoim dziele "An Essay Concerning Human Understanding" (1689) argumentował, że ludzki umysł na początku jest tabula rasa – czystą kartą, która nabywa wiedzę i doświadczenie poprzez zmysły. Locke podkreślał, że żadna wiedza nie jest wrodzona, a jedynie pochodzi z doświadczenia. Te idee były rewolucyjne, gdyż negowały wcześniejsze poglądy o powszechnej i niezmiennej wiedzy dostępnej jedynie wybrańcom.

Kolejnym kluczowym tematem literatury oświeceniowej była krytyka religii i instytucji kościelnych. Francuski filozof Voltaire w swojej powieści "Kandyd, czyli optymizm" ostro krytykuje optymistyczne przekonania oraz instytucje religijne i polityczne. Główny bohater, Kandyd, przeżywa liczne przygody, które obnażają absurdalność ludzkich wierzeń i instytucji. Voltaire poprzez tę powieść ilustruje, że świat nie jest doskonały, a prawdziwa wiedza i postęp wynikają jedynie z realistycznego, krytycznego podejścia do rzeczywistości.

Kant w swoim eseju "Co to jest Oświecenie?" napisał, że jest to "wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą sam się wpędził". Nawoływał do odwagi w korzystaniu z własnego rozumu bez przewodnictwa innych. Jego słynne zawołanie "Sapere aude!" (Miej odwagę być mądrym!) stało się hasłem przewodnim epoki.

Podsumowując, Oświecenie jako epoka rozumu to czas, w którym kluczowe miejsce zajmowały idee racjonalizmu, empiryzmu oraz dążenie do wszechstronnej edukacji i oświaty. Literatura tego okresu odzwierciedlała społeczne i mentalne przekształcenia, promując krytyczne myślenie, empiryczne metody poznania oraz walkę z przesądami i dogmatami. Dzięki temu wiek rozumu pozostawił trwały ślad w historii myśli ludzkiej, kładąc podwaliny pod nowoczesne, oparte na wiedzy i racjonalności, społeczeństwa.