Lalka jako weryfikacja ideałów pozytywistycznych i romantycznych

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 1.07.2024 o 16:27

Rodzaj zadania: Streszczenie

Dodane: 1.07.2024 o 15:42

Lalka Bolesława Prusa to jedna z najbardziej cenionych powieści w literaturze polskiej, która doskonale ilustruje zetknięcie i weryfikację ideałów pozytywistycznych i romantycznych. Powieść osadzona w realiach XIX-wiecznej Warszawy jest nie tylko wielowątkową opowieścią o miłości Stanisława Wokulskiego do pięknej Izabeli Łęckiej, ale także głęboką analizą społeczeństwa i jego problemów. Prus poprzez swoich bohaterów i wydarzenia w powieści dokonuje rozliczenia z obydwoma nurtami, ukazując ich ograniczenia i niespełnione obietnice.

Okres pozytywizmu w literaturze polskiej cechował się wiarą w postęp, naukę i pracę na rzecz dobra wspólnego. To czas, kiedy dążono do odbudowy kraju poprzez działania pragmatyczne, takie jak rozwój gospodarczy i oświata. Z kolei romantyzm, wcześniejsza epoka literacka, kładł nacisk na indywidualizm, emocje oraz zrywy narodowowyzwoleńcze, co często prowadziło do tragicznych skutków, jak powstania listopadowe i styczniowe. W „Lalce” Prus stawia obok siebie te dwa nurty, badając ich wpływ na społeczeństwo i jednostkę.

Praca u podstaw, jedna z kluczowych idei pozytywizmu, miała na celu poprawę jakości życia najuboższych warstw społeczeństwa oraz zaktywizowanie chłopstwa w dziele odbudowy Polski. W powieści Wokulski realizuje tę ideę poprzez działania takie jak zatrudnianie furmana Wysockiego czy wspieranie finansowe rzemieślnika Węgiełka. Jednak mimo tych inicjatyw, bohater zdaje sobie sprawę, że jednostka nie jest w stanie zmienić losu całego społeczeństwa. Kontrastem dla jego starań jest brak zaangażowania arystokracji, która pozornie przychyla się do tych idei, lecz w praktyce pozostaje bierna. Przykładem może być hrabina Karolowa, która, mimo swoich możliwości, nie angażuje się w pomoc społeczności, w przeciwieństwie do aktywnej prezesowej Zasławskiej.

Kolejnym ideałem pozytywistycznym była praca organiczna, zakładająca, że społeczeństwo powinno funkcjonować jak żywy organizm, gdzie wszystkie jego elementy współdziałają dla wspólnego dobra. Wokulski, jako przedsiębiorca z zmysłem do interesów, stara się realizować tę koncepcję, tworząc miejsca pracy i pomnażając majątek. Mimo to spotyka wiele przeszkód, głównie związanych z izolacją i elitarnym podejściem arystokracji oraz brakiem zrozumienia i wsparcia społecznego. W efekcie, choć jego starania przynoszą pewne korzyści, nie są w stanie zmienić całego systemu, co pokazuje ograniczenia tej idei w praktyce.

Scjentyzm, czyli wiara w poznanie rzeczywistości metodami naukowymi, również odgrywa istotną rolę w powieści. Postacie takie jak Julian Ochocki, profesor Geist, doktor Szuman oraz sam Wokulski zmagają się z brakiem zainteresowania społeczeństwa ich badaniami i odkryciami. Ochocki marzy o stworzeniu maszyny latającej, jednak spotyka się z szyderstwem i obojętnością. Wokulski, początkowo zainteresowany nauką, porzuca ją na rzecz miłości do Izabeli, co ostatecznie prowadzi do jego wewnętrznego rozdarcia i niespełnienia.

Asymilacja Żydów, będąca jednym z postulatów pozytywistycznych, również napotyka na liczne przeszkody. Środowisko warszawskie w XIX wieku jest pełne antysemityzmu, co widoczne jest w stosunku do postaci takich jak Henryk Szlangbaum czy doktor Szuman. Szlangbaum, mimo swojego zaangażowania i lojalności w pracy, spotyka się z niechęcią i ostracyzmem, co pokazuje, jak trudne było w praktyce wdrożenie tej idei w życie.

Emancypacja kobiet to kolejna idea pozytywizmu, której realizacja w powieści ukazuje trudności i wyzwania stojące przed kobietami w tamtych czasach. Postacie takie jak Helena Stawska, Marianna czy Izabela Łęcka pokazują różne aspekty problemu równouprawnienia. Stawska, zmuszona do utrzymania rodziny z korepetycji, napotyka na bariery związane z brakiem dostępu do wyższej edukacji i lepszych możliwości zawodowych. Z kolei Marianna, zmuszona do prostytucji przez brak innych perspektyw, symbolizuje tragiczną sytuację wielu kobiet tamtych czasów.

Romantyczna koncepcja zbrojnej walki, tak charakterystyczna dla epoki poprzedzającej pozytywizm, również znajduje swoje odbicie w „Lalce”. Postacie takie jak Ignacy Rzecki, wciąż wierzący w powrót Napoleona, czy Stanisław Wokulski, uczestnik powstania styczniowego, pokazują zderzenie romantycznych ideałów z brutalną rzeczywistością. Rzecki, mimo swojej wierności ideałom, jest postacią marginalizowaną i traktowaną jako relikt przeszłości. Wokulski, mimo początkowego zapału, również doznaje rozczarowania, gdy okazuje się, że jego poświęcenie i heroizm nie przyniosły oczekiwanych rezultatów.

Podsumowując, „Lalka” Bolesława Prusa w wyraźny sposób ilustruje zderzenie i weryfikację ideałów pozytywistycznych i romantycznych. Prus ukazuje, że te wzniosłe idee często nie wytrzymują konfrontacji z rzeczywistością, a ich realizacja jest pełna przeszkód i ograniczeń. Praca u podstaw, praca organiczna, scjentyzm, asymilacja Żydów, emancypacja kobiet oraz romantyczna koncepcja zbrojnej walki - wszystkie te idee, choć pełne szlachetnych założeń, napotykają na liczne przeszkody, co prowadzi do pytania, czy istnieje w ogóle idealna droga do odrodzenia Polski.

Znaczenie „Lalki” w literaturze polskiej jest ogromne. Powieść ta stanowi nie tylko narzędzie do refleksji nad historycznymi i społecznymi problemami, ale także trwałą wartość w kontekście nauki o polskim społeczeństwie i kulturze. Prus, poprzez realistyczne i dogłębne przedstawienie swoich bohaterów i ich dylematów, zmusza czytelnika do przemyśleń na temat ludzkiej natury, wartości społecznych i możliwości osiągania wspólnego dobra. Wartość „Lalki” jako powieści nie maleje, a wręcz zyskuje na znaczeniu, dając świadectwo uniwersalności problemów, które porusza.