Czy szczególne okoliczności mogą usprawiedliwić postępowanie sprzeczne z podstawowymi zasadami etyki? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do fragmentu Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i do innych tekstów kultury

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.07.2024 o 17:38

Rodzaj zadania: Streszczenie

Dodane: 16.07.2024 o 17:00

#.

Straszliwe wydarzenia XX wieku, takie jak II wojna światowa i totalitaryzm, zakwestionowały podstawowe pojęcia "człowieczeństwa" i etyki. Obrazy zbrodni, nieludzkiego traktowania i ekstremalnego cierpienia człowieka stały się codziennością, a pojęcia moralności i etyki musiały być nie tylko redefiniowane, ale także przenoszone na grunt praktycznych dilematów życia w warunkach obozowych. Teza, jaką stawiam w tej pracy, brzmi: transcendentalne i uniwersalne zasady etyczne mogą być naruszane w sytuacjach ekstremalnych, ale ocena i usprawiedliwienie takich zachowań są skomplikowane i wymagają głębszej refleksji. Aby uzasadnić tę tezę, skoncentruję się na analizie fragmentów "Innego świata" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego oraz "Opowiadań" Tadeusza Borowskiego jako zapisów zachowań ludzkich w ekstremalnych warunkach.

Totalitaryzm XX wieku, szczególnie w jego dwóch głównych odsłonach - faszyzmie i komunizmie - przyniósł ze sobą bezprecedensową dehumanizację jednostki. W imię ideologii, całe społeczeństwa były poddawane brutalnej kontroli, a jednostki traktowane jak narzędzia w rękach władzy. Zbrodnicze systemy tworzyły obozy koncentracyjne i gułagi, gdzie ludzkie życie i godność były systematycznie niszczone. W literaturze obozowej, autorzy tacy jak Herling-Grudziński i Borowski dokumentowali te ekstremalne warunki życia, oferując przyszłym pokoleniom świadectwo, które pozwala zrozumieć mechanizmy funkcjonowania jednostki w warunkach skrajnego przymusu.

Gustaw Herling-Grudziński w swoim dziele "Inny świat" opisuje wstrząsające realia gułagu, gdzie system stalinowski przekształcił życie ludzi w niekończący się koszmar eksploatacji, głodu i zniszczenia solidarności. Więźniowie, często niewinni, znajdowali się w sytuacji, gdzie by przetrwać, musieli porzucić wszelkie zasady moralne. Herling opisuje degenerację moralną, pokazując, jak warunki obozowe prowadziły do niemoralnych działań, takich jak kradzieże, wykorzystywanie seksualne czy denuncjowanie współwięźniów. Przykładem może być fragment, w którym autor opisuje, jak głód i desperacja doprowadziły ludzi do kanibalizmu. W takich warunkach wyłaniała się "nowa moralność", w której przetrwanie stawało się nadrzędną wartością, a człowieczeństwo i etyka ustępowały miejsca instynktom.

Podobne tematy porusza Tadeusz Borowski w swoich "Opowiadaniach", w których skupił się na codzienności więźniów w Auschwitz. Borowski ukazuje obóz koncentracyjny jako miejsce, gdzie dehumanizacja była normą, a więźniowie traktowani byli jak przedmioty. Opisuje codzienne zachowania więźniów, którzy dla przetrwania podejmowali działania sprzeczne z powszechnie akceptowanymi zasadami etycznymi. W jednym z opowiadań, "U nas w Auschwitzu...", Borowski porusza tematykę "podwójnej moralności", gdzie z jednej strony więźniowie pomagają sobie nawzajem, a z drugiej - są gotowi zdradzić kolegów, by zyskać dodatkową porcję jedzenia czy lepsze warunki życia. W warunkach krańcowych granica między dobrem a złem zaciera się, a moralność staje się relatywna.

Grudziński jako świadek odrzuca to, co widział, piętnując amoralność obozowych zachowań, podczas gdy Borowski jako obserwator-dokumentarzysta stara się ukazać realia bez emocjonalnego zaangażowania, co również czyni jego obraz bardziej surowym i pozbawionym nadziei. Mimo różnic w stylu pisania, obie prace pokazują złożoność ludzkiej natury w ekstremalnych warunkach.

Zasadnicza kwestia, jaka się wyłania z tych opisów, to pytanie o niezbywalność zasad moralnych. Z jednej strony, zasady etyczne są fundamentem cywilizacji i nawet w ekstremalnych warunkach powinny być zachowywane. Z drugiej strony, warunki krańcowe mogą prowadzić do takiego zdegradowania i zniszczenia psychicznego, że jednostka działa wbrew wszelkim zasadom etycznym, byle tylko przetrwać. Filozoficzna refleksja nad tą tematyką jest złożona - czy można osądzać ludzi, którzy nigdy nie musieli żyć w takich warunkach? Emmanuel Lévinasa czy Hannah Arendt, znakomitymi myślicielami, wskazują, że etyczne przewinienia w ekstremalnych warunkach są trudne do jednoznacznej oceny, a zrozumienie tych zachowań wymaga empatii i głębokiej analizy.

Z perspektywy teorii filozoficznych, warto również przyjrzeć się myśli Alberta Camusa. W "Dżumie" Camus pokazuje, jak ludzie reagują w obliczu ekstremalnej sytuacji, jaką jest epidemia dżumy. Bohaterowie powieści, w tym doktor Rieux, stają przed moralnymi dylematami, ale starają się zachować moralność i humanizm nawet w obliczu katastrofy. Camus świadomie unika jednoznacznych osądów, jednocześnie sugerując, że człowieczeństwo objawia się poprzez ciągłą walkę o zachowanie moralności, niezależnie od warunków.

Podobne wątki znajdziemy w "Roku 1984" George'a Orwella, gdzie wszechobecny totalitaryzm prowadzi do skrajnego zniekształcenia moralności. Bohaterowie powieści muszą nieustannie walczyć o swoje człowieczeństwo w sytuacji, gdzie każda forma oporu jest brutalnie tłumiona. Orwell pokazuje, że w takich warunkach walka o zachowanie zasad moralnych staje się aktem największej odwagi i nonkonformizmu.

Wreszcie, "Medaliony" Zofii Nałkowskiej, dokumentujące zbrodnie hitlerowskie, oferują zbiór opowieści pokazujących, jak terror i przemoc mogą prowadzić do moralnej degrengolady. Nałkowska, choć pisze z perspektywy świadków, starannie unika oceniania, dając czytelnikowi szansę na własne refleksje nad kwestią moralności w czasach pogardy.

Podsumowując, niezależnie od ogromu cierpienia i przymusu, z którym musieli się zmierzyć więźniowie obozów i gułagów, ocena ich postępowania nie może być jednoznaczna. Ekstremalne warunki rodzą ekstremalne działania, które mogą być postrzegane jako sprzeczne z podstawowymi zasadami etyki. Jednakże zasady te pozostają niezbywalne, a ich interpretacja i zastosowanie w warunkach krańcowych wymaga głębokiej empatii, zrozumienia i refleksji. Pamięć historyczna jest kluczowa, by nie tylko chronić prawdę o przeszłości, ale i zrozumieć złożoność ludzkiej natury, nie osądzać jednoznacznie i nie przypisywać łatwych ocen tym, którzy przeżyli piekło obozów.

Przywołane utwory literackie, zarówno "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, jak i "Opowiadania" Tadeusza Borowskiego, a także inne dzieła kultury, nie pozwalają nam na łatwe usprawiedliwianie czy osąd, lecz nakazują kontemplować granice ludzkiej moralności, zwłaszcza gdy jest ona stawiana przed najtrudniejszymi wyzwaniami.