Człowiek w czasach zagłady. Jaki obraz człowieka i cywilizacji europejskiej kreuje Tadeusz Borowski w swych opowiadaniach?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 5.08.2024 o 10:39

Rodzaj zadania: Streszczenie

Dodane: 5.08.2024 o 9:45

Tadeusz Borowski to autor, który doświadczył grozy obozu koncentracyjnego na własnej skórze. Urodzony w 1922 roku, Borowski był nie tylko pisarzem, ale także poetą i prozaikiem. Jego najbardziej znane dzieła literackie powstały po drugiej wojnie światowej i skupiają się głównie na doświadczeniach z obozów Auschwitz i Dachau. Jego twórczość nie jest łatwa do przyswojenia - jest brutalnie realistyczna, głęboko pesymistyczna i pozbawiona sentymentalizmu.

Jednym z najbardziej wstrząsających fragmentów może być ten z opowiadania „Proszę państwa do gazu”:

„Wszyscy wejściem, wszyscy na prawo! – krzyczy strażnik – Kobiety i dzieci na lewo! Rękami wyrywa ludzi z wagonów.”

To surowe i bezkompromisowe przedstawienie rzeczywistości obozowej staje się swego rodzaju mottem twórczości Borowskiego.

W swoich opowiadaniach Borowski ukazuje człowieka i cywilizację europejską przez pryzmat obozu koncentracyjnego, obnażając zarówno ciemne strony ludzkiej natury, jak i zachodniej cywilizacji. Autor unika idealizacji i sentymentalizmu, pokazując rzeczywistość taką, jaka była, bez upiększeń.

Realizm w prozie Borowskiego jest wszechobecny i uderzający. Styl jego opowiadań jest prosty, bezpośredni, pozbawiony ozdobników literackich, co podkreśla ich brutalność. Borowski z perspektywy niedoszłej ofiary obozowej, pisze w sposób, który często wywołuje u czytelnika szok i niedowierzanie. Jego styl nie jest łatwy do przyswojenia - jest prosty, ale zarazem pełen napięcia, surowości i brutalności.

Reakcje na twórczość Borowskiego były różnorodne. W polemice z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, zarzucano Borowskiemu nihilizm moralny i umniejszanie gestów człowieczeństwa. Herling-Grudziński twierdził, że Borowski świadomie pomija te momenty, w których ludzie w obozach koncentracyjnych zachowywali resztki człowieczeństwa, jakby chciał podkreślić, że w takich warunkach człowiek traci wszelką moralność. Jednak Borowski nie dążył do umniejszania działań humanitarnych; jego celem było ukazanie obozowej rzeczywistości z realistycznym, często ponurym podejściem.

Borowski przedstawia różne postaci ludzi w swoich opowiadaniach, ale szczególną uwagę poświęca tzw. ludziom zlagrowanym. Termin „ludzie zlagrowani” odnosi się do więźniów obozów, którzy przez długotrwały pobyt w ekstremalnych warunkach ulegli moralnej degeneracji i fizycznemu wycieńczeniu. Jako przykład można podać opowiadanie „Dzień na Harmenzach”. Bohaterowie tego opowiadania są zredukowani do samolubnych kombinatorów, niewrażliwych na cierpienie innych. Każda próba człowieczeństwa zostaje tam szybko zgładzana przez brutalne realia obozowego życia.

Z drugiej strony mamy nowych osadzonych, jak ci przedstawieni w „Śmierci powstańca”. Nowi więźniowie jeszcze nie zdążyli przystosować się do brutalnej rzeczywistości obozowej. Ich reakcje na okrucieństwo i wszechobecne zezwierzęcenie kontrastują z zachowaniem ludzi zlagrowanych. Zwykle to oni najprędzej tracą swoje życie, gdyż nie są zdolni do wyzbycia się resztek moralności w imię przetrwania.

Analiza moralna w twórczości Borowskiego wskazuje na skomplikowaną naturę człowieka w warunkach skrajnego stresu. Autor nie przedstawia ludzi jako istot moralnie silnych, ale raczej jako jednostki kierowane przez instynkt przetrwania. Ukazuje, jak zasady obozowe wpływały na moralność człowieka, przekształcając ludzi w istoty zdolne do niebywałego okrucieństwa i brutalności.

W opowiadaniu „U nas w Auschwitzu” Borowski przedstawia także atawistyczny popęd do przemocy, który objawia się zarówno u oprawców, jak i u ofiar. Przez jego narracje możemy dostrzec, że przemoc nie jest wyłącznie domeną Niemców, ale że w odpowiednich warunkach każdy człowiek może stać się zdolny do aktów niebywałej brutalności. Człowiek staje się narzędziem historii, która nieubłaganie zmusza go do granic wytrzymałości i człowieczeństwa.

Pisarz prowadzi również rozrachunek z cywilizacją europejską. Borowski odrzuca Platońską koncepcję ideału, przechodząc ku ponuremu realizmowi. Uważa, że cywilizacja jest tworem zwycięzców, budowanym kosztem przegranych. Co więcej, obozy koncentracyjne są według niego logiczną konsekwencją podejścia cywilizacyjnego opartego na przemocy i wyzysku. Mechanizmy sprawowania władzy i pamięci historycznej kreowanej przez zwycięzców są analizowane krytycznie, ukazując miłość i przeznaczenie jako centralne elementy ludzkiej egzystencji.

Borowski nie kończy jednak swojej prozy w całkowitym pesymizmie. Motyw miłości w jego dziełach pozostaje jedynym transcendentalnym elementem, który może przetrwać nawet w najcięższych warunkach. Pisarz często podkreśla, że miłość jest jedynym, co może uwolnić człowieka od skrajnej nienawiści i brutalności, jakie rządziły obozowym światem. Miłość, choć często fizycznie nieobecna, działa jako swoiste światełko w tunelu, przypomnienie o innych, lepszych czasach, gdzie człowiek może być lepszy od tego, kim staje się w obozowej rzeczywistości.

Podsumowując, Tadeusz Borowski w swoich opowiadaniach ukazuje obraz człowieka i cywilizacji europejskiej, który jest skrajnie realistyczny i pesymistyczny. Jego twórczość jest świadectwem okrutnej prawdy o ludzkiej naturze i cywilizacji, które w warunkach ekstremalnych ujawniają swoje najciemniejsze strony. Chociaż Borowski nie daje nam bezpośrednich odpowiedzi, pozwala nam zastanowić się nad kondycją ludzką i wyciągnąć wnioski z przeszłych błędów, aby unikać podobnych tragedii w przyszłości.

Na zakończenie warto pamiętać słowa Borowskiego: „Byliśmy głęboko zanurzeni w nicości, ślepi na boską optykę dobra i zła, a teraz błądzimy, szukając znaczenia w życiu, które na zawsze zastygło w niepamięci.” Jego twórczość pozostaje przestrogą dla przyszłych pokoleń, przypomnieniem o mroku ludzkiej duszy i sile, jaką możemy znaleźć w miłości i człowieczeństwie, nawet w najgorszych chwilach.