Bezkrólewie i wolna elekcja w Polsce w latach 1572–1574

Rodzaj zadania: Wypracowanie z historii

Dodane: dzisiaj o 15:20

Wypracowanie – Bezkrólewie i wolna elekcja w latach 1572–1574

Złoty wiek Polski, czyli okres w historii naszej ojczyzny przypadający głównie na XVI wiek, był czasem wielkich sukcesów politycznych, gospodarczych i kulturalnych. Rzeczpospolita Obojga Narodów uważana była wtedy za jedno z największych i najpotężniejszych państw w Europie. Jednak nawet w tym okresie zdarzały się momenty niepewności i zagrożenia. Takim okresem był czas bezkrólewia, który rozpoczął się w 1572 roku po śmierci ostatniego z dynastii Jagiellonów, Zygmunta II Augusta, a zakończył się w 1574 roku koronacją pierwszego króla wybranego w drodze wolnej elekcji – Henryka Walezego.

Geneza bezkrólewia

Zygmunt II August był ostatnim królem z dynastii Jagiellonów. Choć rządził długo, nie zostawił po sobie potomka, który mógłby przejąć tron. W związku z tym po jego śmierci w 1572 roku Polska znalazła się w wyjątkowej sytuacji – po raz pierwszy od wielu pokoleń tron był pusty. W Rzeczypospolitej nie obowiązywało wtedy prawo dziedziczenia tronu, które automatycznie przekazywałoby władzę królewską najbliższemu krewnemu zmarłego władcy. To oznaczało początek tzw. bezkrólewia – okresu, kiedy państwem nie rządził monarcha.

Rządy podczas bezkrólewia – rola prymasa i senatorów

Podczas bezkrólewia władzę nad państwem przejęła tzw. „konfederacja generalna”, czyli tymczasowy związek wszystkich stanów szlacheckich, mający pilnować porządku i bezpieczeństwa w kraju. Najważniejsze decyzje podejmował prymas Polski – arcybiskup gnieźnieński Jakub Uchański. Jego obowiązkiem było wykonywanie funkcji interreksa, czyli osoby zastępującej króla do momentu wyboru nowego władcy. Interrex zwołał pospolite ruszenie, by nie dopuścić do zamieszek oraz pilnował porządku podczas wyborów.

Senatorowie także mieli ważną rolę. Zwoływali sejmy i rady, by rozwiązywać najważniejsze sprawy państwowe. Panował wtedy niepokój, ponieważ sąsiednie państwa, takie jak Moskwa, Turcja czy Habsburgowie, patrzyły na Polskę z nadzieją, że osłabiona Rzeczpospolita stanie się łatwym łupem ich polityki. Jednak dzięki rozwadze i mądrości polskich przywódców, państwo przetrwało ten trudny czas bez króla.

Pierwsza wolna elekcja – nowy sposób wyłaniania monarchy

Po śmierci Zygmunta II Augusta szlachta polska musiała zdecydować, w jaki sposób wybrać nowego monarchę. Odrzucono ideę dziedziczenia, aby zachować szeroką wolność i kontrolę stanów szlacheckich. Powstał wtedy system wolnej elekcji, co oznaczało, że każdy szlachcic miał prawo wziąć udział w wyborze nowego króla.

W 1573 roku zwołano specjalne zgromadzenie – sejm konwokacyjny, podczas którego ustalono zasady wyboru i kandydaci byli oficjalnie przedstawiani. Ważne było również zawarcie tzw. artykułów henrykowskich, czyli dokumentu, który określał, jakie prawa i obowiązki będzie miał nowy król oraz jakie swobody przysługują szlachcie. Miało to ograniczyć władzę monarchy i zapewnić Rzeczypospolitej parlamentarny system rządów.

Kandydaci do tronu i przebieg elekcji

Na nowego króla Polski zgłosiło się wielu kandydatów, ponieważ tron polski wydawał się bardzo atrakcyjny dla europejskich władców. Najważniejszymi kandydatami byli: arcyksiążę Ernest Habsburg, Iwan IV Groźny – car Moskwy, Jan III Waza ze Szwecji oraz Henryk Walezy – brat króla Francji.

Wolna elekcja odbyła się pod Warszawą, na polach w pobliżu wsi Kamion. Przybyły tam wielotysięczne tłumy szlachciców z całego kraju. Ostatecznie zwyciężył kandydat francuski – Henryk Walezy. Wybrano go, ponieważ Francja była wtedy potężnym państwem, a Francuzi obiecywali Polakom pomoc militarną oraz handlową. Dodatkowo Henryk zgodził się podpisać artykuły henrykowskie i przyjąć postulaty szlachty, co miało zagwarantować prawa i wolności obywatelskie.

Konsekwencje pierwszej wolnej elekcji

Koronacja Henryka Walezego odbyła się w Krakowie w 1574 roku. Niestety już kilka miesięcy później Henryk dowiedział się o śmierci swojego brata, króla Francji, i postanowił po kryjomu opuścić Polskę, by zostać królem Francji. Oznaczało to kolejny okres niepewności (kolejne krótkie bezkrólewie), ale zarazem udowodniło, że nowy system wyborczy szlachty działa i pozwala zapewnić ciągłość władzy.

Wolna elekcja była elementem, który odróżniał Polskę od innych monarchii europejskich. Dzięki niej szlachta miała rzeczywisty wpływ na wybór króla, a obce dynastie musiały liczyć się z polskimi prawami i tradycją. Uczciwie trzeba jednak dodać, że wolna elekcja miała również swoje wady – coraz częściej prowadziła do sporów, korupcji i chaosu, a obcy kandydaci często nie znali dobrze Polski i jej spraw.

Podsumowanie

Okres bezkrólewia 1572–1573-1574 oraz pierwsza wolna elekcja to jedne z najważniejszych wydarzeń w historii Polski doby złotego wieku. Państwo polskie, mimo braku króla i licznych zagrożeń, zdołało zachować siłę i odrębność. Powstał unikalny system polityczny oparty na wolności i szlacheckiej demokracji, co było wielkim osiągnięciem Polaków i jednym z symboli Rzeczypospolitej szlacheckiej. Choć nie ustrzegło to kraju przed przyszłymi problemami, bezkrólewie z lat 1572–1574 pokazało, że Polacy byli w stanie myśleć o swojej państwowości w nowoczesny, jak na tamte czasy, sposób.