Okoliczności rozpadu ZSRR i powstania Republiki krajów postsowieckich: uzyskanie niepodległości przez państwa nadbałtyckie oraz przyczyny i przebieg puczu Jana, rozpad ZSRR i powstanie Wspólnoty Niepodległych Państw.

Rodzaj zadania: Wypracowanie z historii

Dodane: 17.01.2026 o 16:53

Rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) i powstanie suwerennych państw na terenie Europy Wschodniej i Azji Środkowej były wydarzeniami historycznymi o ogromnym znaczeniu, zarówno dla regionu, jak i dla całego świata. Proces ten był wynikiem złożonego splotu przyczyn politycznych, gospodarczych i społecznych, które na przestrzeni lat 80. i 90. XX wieku doprowadziły do dezintegracji jednej z dwóch głównych potęg zimnej wojny.

Jednym z kluczowych czynników prowadzących do rozpadu ZSRR były reformy wprowadzone przez Michaiła Gorbaczowa, który objął stanowisko sekretarza generalnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w 1985 roku. Gorbaczow wprowadził politykę pieriestrojki (przebudowy gospodarki) oraz głasnosti (jawności), co miało na celu zmodernizowanie systemu gospodarczego oraz zwiększenie przejrzystości życia politycznego. Reformy te miały jednak nieoczekiwane skutki – zamiast wzmocnić państwo, przyczyniły się do nasilenia problemów ekonomicznych i zwiększenia niezadowolenia społecznego. Pieriestrojka, choć miała usprawnić planowanie gospodarcze, nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a gospodarka ZSRR pogrążała się w stagnacji.

Dodatkowo leżące na terenie państw nadbałtyckich (Litwa, Łotwa i Estonia) dążenie do niepodległości zyskało na sile. Kraje te, będące wcześniej suwerennymi państwami, zostały włączone do ZSRR w wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow z 1939 roku. Po dekadach pod rządami Związku Radzieckiego, w drugiej połowie lat 80., lokalne ruchy niepodległościowe zaczęły intensyfikować swoje działania, zyskując szerokie poparcie społeczne. W okresie gorbaczowowskiej liberalizacji stało się to możliwe bez wcześniej stosowanej brutalnej interwencji Moskwy.

Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku sytuacja w ZSRR zaczęła gwałtownie się pogarszać. Narastały problemy gospodarcze, społeczne, etniczne i narodowościowe. W 199 roku Litwa ogłosiła swoją niepodległość, co spotkało się z uznaniem przez inne kraje, choć Moskwa nie chciała się na to zgodzić. Podobne aspiracje zaczęły się pojawiać w Łotwie i Estonii. Presja tych regionów była częścią szerszego ruchu w kierunku suwerenności w wielu republikach, wchodzących w skład ZSRR.

Jednym z przełomowych momentów w historii końca ZSRR był nieudany pucz sierpniowy w 1991 roku, znany także jako Pucz Janajewa. Grupa twardogłowych członków partii komunistycznej i urzędników państwowych sprzeciwiła się reformom Gorbaczowa, próbując zatrzymać proces decentralizacji i suwerenności republik. 19 sierpnia 1991 roku, w czasie gdy Gorbaczow odpoczywał na Krymie, zamachowcy ogłosili stan wyjątkowy i przejęli kontrolę nad kluczowymi instytucjami w Moskwie, próbując przywrócić „porządek”. Rada zamachowców, znana jako Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego (GKChP), na czele z wiceprezydentem Giennadijem Janajewem, próbowała przejąć kontrolę nad krajem.

Jednak pucz napotkał zdecydowany opór społeczeństwa oraz władz lokalnych, szczególnie w Moskwie, gdzie Borys Jelcyn, prezydent Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, odegrał kluczową rolę w jego fiasku. Jelcyn stanął na czele opozycji, nawołując obywateli do obrony białego domu – siedziby parlamentu rosyjskiego. Determinacja Jelcyna i powszechny sprzeciw wobec puczystów zakończyły się porażką zamachu stanu po zaledwie trzech dniach. Gorbaczow wrócił do władzy, ale jego autorytet został poważnie osłabiony, a Jelcyn umocnił swoją pozycję.

Wkrótce po tych wydarzeniach, poszczególne republiki zaczęły deklarować swoją niezależność, a proces dezintegracji ZSRR przyspieszał. 8 grudnia 1991 roku, w miejscowości Wiskule, liderzy Rosji, Ukrainy i Białorusi podpisali porozumienie białowieskie, formalnie rozwiązując ZSRR i ogłaszając utworzenie Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP). 25 grudnia 1991 roku, Michaił Gorbaczow ustąpił ze stanowiska prezydenta ZSRR, a flaga radziecka została opuszczona po raz ostatni.

Rozpad Związku Radzieckiego przekształcił polityczną mapę Eurazji, kończąc zimną wojnę i wprowadzając nowy porządek międzynarodowy. Państwa nadbałtyckie odzyskały niepodległość i podjęły drogę do integracji z Europą Zachodnią, wstępując w latach późniejszych do Unii Europejskiej i NATO. Dla wielu był to początek trudnego procesu transformacji w stronę demokracji i gospodarki rynkowej, który do dziś kształtuje sytuację w regionie.