Przykłady tchórzostwa w „Potopie” – szczegółowa analiza

Rodzaj zadania: Wypracowanie z historii

Dodane: dzisiaj o 12:53

Streszczenie:

Poznaj przykłady tchórzostwa w Potopie Sienkiewicza. Sprawdź, jak szlachta, wojsko i Kuklinowski reagują na szwedzki najazd oraz co ich postawy mówią o odwadze, honorze i patriotyzmie.

W powieści „Potop” Henryka Sienkiewicza tchórzostwo pojawia się jako przeciwieństwo odwagi — cechy szczególnie hołubionej przez autora w kontekście obrony ojczyzny podczas najazdu szwedzkiego. Sienkiewicz, budując wzorzec idealnego polskiego patrioty, często pokazuje również tych, którzy nie sprostali próbie, okazując właśnie tchórzostwo. Przykłady tego zjawiska w „Potopie” są rozmaite: przybierają zarówno formę dosłownego unikania walki, jak i zdrady spowodowanej lękiem o własne życie czy dobra. Poniżej omawiam najważniejsze i najbardziej charakterystyczne przykłady tchórzostwa bohaterów i grup społecznych w powieści.

1. Szlachta, która poddała się Szwedom

Jednym z najważniejszych obrazów tchórzostwa w „Potopie” jest postawa znacznej części polskiej szlachty. Po przełamaniu przez Szwedów granic Rzeczypospolitej wielu magnatów i szlachciców, zamiast się bronić — kapituluje niemal bez walki, wybierając poddanie się najeźdźcy. Sienkiewicz szczególnie mocno krytykuje tych, którzy podejmują decyzję o przystąpieniu do przysięgi na wierność Karolowi Gustawowi. Częścią z nich kieruje strach przed utratą majątku i życiem w niepewności. Przykładem może być choćby część szlachty z województwa sieradzkiego, która przyjmuje Szwedów jako „protektorów”, wykazując w ten sposób nie tylko brak lojalności wobec ojczyzny, ale przede wszystkim tchórzostwo — nie mają odwagi, by podjąć walkę czy choćby protestować.

2. Wojsko koronne poddające twierdze Szwedom

Opisując upadek kolejnych zamków i twierdz, Sienkiewicz wyraża rozgoryczenie wobec oficerów i żołnierzy, którzy bez sprzeciwu oddają Szwedom warowne miejsca. Postawa ta nie zawsze jest efektem zdrady; często wynika z czystego lęku przed przewagą wroga. Przykładem może być poddanie Krakowa — jako jednego z najsłynniejszych aktów kapitulacji w polskiej historii. Rozprawiając o upadku miasta, narrator opowiada się przeciwko dowódcom, którzy „nie chcieli ginąć”, tylko zdecydowali się zawrzeć układ z wrogiem, łudząc się, że ocali to ich życie i majątek. W rzeczywistości była to postawa tchórzliwa, bo nie podjęto nawet próby walki czy znaczącego oporu.

3. Kuklinowski

Wyrazistą postacią, przedstawiającą cechy tchórzostwa pomieszanego z podłością, jest pułkownik Janusz Kuklinowski. Po przysiędze pod Ujściem przechodzi na stronę wroga. Nie jest to tylko zdrada polityczna — w postawie Kuklinowskiego ujawnia się lęk o własne bezpieczeństwo. Kiedy jako dowódca Częstochowy tchórzliwie ucieka, zostawiając ludzi w niebezpieczeństwie, dowodzi, że w sytuacji granicznej wybiera osobiste bezpieczeństwo ponad obowiązek, honor czy ratunek dla swoich podwładnych.

4. Kmiciński oddział na Szwedów

Postać Andrzeja Kmicica wpisuje się w motyw przemiany — ale na początku powieści jego oddział (po przejściu na stronę Szwedów) wykazuje cechy nie tyle zdrady z przekonania, ile tchórzostwa przed bezpośrednim starciem z przytłaczającym wrogiem. Kmicic później żałuje swojego wyboru i walczy o odkupienie win, ale motywacja niektórych jego towarzyszy, pozbawionych moralnego kręgosłupa, również wiąże się z lękiem przed karą i śmiercią ze strony Szwedów.

5. Chłopstwo

Choć powieść koncentruje się na losach szlachty, wyczuwa się też lęk wśród zwykłych ludzi. Wielu chłopów szuka sposobu, by ukryć się przed wojną lub zdezerterować, niekiedy zdradza swoich dawnych panów ze strachu przed represjami Szwedów. Choć Sienkiewicz podkreśla też heroizm prostych ludzi (np. obrońców klasztoru), nie ukrywa, że powszechne było także tchórzostwo i bierność.

6. Zwykli żołnierze

W powieści pojawiają się (choć raczej jako uogólnienie niż konkretne postaci) żołnierze, którzy dezerterują lub przechodzą na stronę Szwedów, gdy tylko pojawia się realne zagrożenie. Tchórzliwa jest więc zarówno decyzja o dezercji, jak i postawa biernego wyczekiwania, czyja strona zwycięży — by zwycięzcom łatwo się podporządkować.

---

Podsumowując: w „Potopie” Sienkiewicz szeroko kreśli obrazy tchórzostwa jako zjawiska głęboko szkodliwego dla wspólnoty narodowej. Tchórzostwo przyjmuje tu zarówno wymiar jednostkowy, jak i zbiorowy, a pisarz symptomatycznie zestawia je z postawami bohaterskimi, dowodząc, że wielkie czyny rodzą się z przełamania strachu. Tchórzostwo pojawia się w powieści jako przestroga przed brakiem odpowiedzialności za los ojczyzny, ale też jako rys ludzki — ukazany w kontrze do wyidealizowanego heroizmu.

Przykładowe pytania

Odpowiedzi zostały przygotowane przez naszego nauczyciela

Jakie są najważniejsze przykłady tchórzostwa w „Potopie”?

Tchórzostwo ukazują szlachta poddająca się Szwedom, wojsko oddające twierdze bez walki, dezerterzy oraz Janusz Kuklinowski. Bohaterowie i grupy te przedkładają własne bezpieczeństwo nad obowiązek wobec ojczyzny.

Dlaczego szlachta w „Potopie” poddała się Szwedom?

Część szlachty poddała się z obawy przed utratą życia i majątku. Przysięga na wierność Karolowi Gustawowi oznaczała zarazem brak lojalności wobec ojczyzny.

Na czym polega tchórzostwo Kuklinowskiego w „Potopie”?

Kuklinowski przechodzi na stronę wroga, a jako dowódca Częstochowy ucieka, zostawiając swoich ludzi w niebezpieczeństwie. Wybiera własne bezpieczeństwo zamiast obowiązku i odpowiedzialności.

Jak kapitulacja Krakowa pokazuje tchórzostwo w „Potopie”?

Kapitulacja Krakowa ukazuje dowódców, którzy woleli zawrzeć układ ze Szwedami, niż ryzykować śmierć w walce. Ich decyzja wynikała z lęku o życie i majątek.

Jak Sienkiewicz zestawia tchórzostwo i odwagę w „Potopie”?

Sienkiewicz przeciwstawia bierność i ucieczkę bohaterstwu obrońców ojczyzny. Pokazuje, że przezwyciężenie strachu pozwala działać dla wspólnoty, a tchórzostwo osłabia naród.

Napisz za mnie wypracowanie z historii

Tagi:#potop #polski #analizalektury