Polskie 100 lat, odc. 39: Rok 1989 – Drugi cud nad Wisłą. Opis szczegółowy

Rodzaj zadania: Wypracowanie z historii

Dodane: dzisiaj o 8:15

Rok 1989 – „drugi cud nad Wisłą” w historii Polski

Rok 1989 zajmuje w dziejach Polski miejsce wyjątkowe. Dla wielu historyków, publicystów i zwykłych obywateli był to moment przełomowy porównywalny z największymi wydarzeniami narodowej historii. Nie bez powodu bywa on nazywany „drugim cudem nad Wisłą”. To określenie odwołuje się do słynnego „cudu nad Wisłą” z 192 roku, kiedy Polska obroniła niepodległość przed Armią Czerwoną. W 1989 roku nie chodziło już jednak o zwycięstwo militarne, lecz o pokojowe, polityczne i społeczne pokonanie systemu komunistycznego, który przez dziesięciolecia ograniczał wolność Polaków. Był to cud w sensie historycznym: prawie nikt jeszcze kilka lat wcześniej nie przypuszczał, że upadek komunizmu w Polsce dokona się bez wojny domowej, bez krwawej rewolucji i bez obcej interwencji.

Aby dobrze zrozumieć znaczenie roku 1989, trzeba pamiętać o wcześniejszych wydarzeniach. Polska Rzeczpospolita Ludowa znajdowała się od zakończenia II wojny światowej w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Władza należała formalnie do komunistów, a społeczeństwo przez lata doświadczało cenzury, represji, kontroli życia publicznego i gospodarczej niewydolności państwa. Kolejne kryzysy – Poznań 1956, Marzec 1968, Grudzień 197, Radom i Ursus 1976, a wreszcie narodziny „Solidarności” w 198 roku – pokazywały, że system nie ma trwałego poparcia społecznego. Szczególnie istotne było powstanie „Solidarności”, pierwszego w bloku wschodnim masowego, niezależnego związku zawodowego. Skupiał on miliony ludzi i stał się symbolem walki o godność, prawa pracownicze i wolność polityczną.

Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku było próbą zdławienia tych dążeń. Internowano działaczy opozycji, zdelegalizowano „Solidarność”, ograniczono swobody obywatelskie, a kraj pogrążył się w atmosferze strachu i beznadziei. Jednak mimo represji duch oporu nie zgasł. Opozycja działała w podziemiu, wydawano nielegalną prasę, organizowano strajki, a Kościół katolicki dawał wielu ludziom moralne wsparcie. Niezwykle ważną rolę odgrywał też papież Jan Paweł II, którego autorytet umacniał społeczne przekonanie, że Polacy mają prawo do wolności i prawdy.

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych system komunistyczny był już wyraźnie osłabiony. Gospodarka PRL znajdowała się w tragicznym stanie: brakowało towarów, rosły długi, sklepy świeciły pustkami, a poziom życia spadał. Coraz bardziej widoczne było również osłabienie Związku Radzieckiego. Michaił Gorbaczow rozpoczął politykę pierestrojki i głasnosti, czyli przebudowy i większej jawności. Oznaczało to, że Moskwa nie była już gotowa w tak zdecydowany sposób jak dawniej bronić starych komunistycznych porządków w państwach satelickich. Dla Polski stworzyło to nową sytuację polityczną.

W 1988 roku przez kraj przetoczyła się fala strajków. Protestowali robotnicy, szczególnie w dużych zakładach pracy, domagając się nie tylko poprawy warunków życia, ale też legalizacji „Solidarności”. Władze zrozumiały, że nie da się już dalej rządzić wyłącznie siłą. Opozycja również miała świadomość, że potrzebne są rozmowy, jeśli chce doprowadzić do realnych zmian. Tak narodziła się idea porozumienia pomiędzy władzą a opozycją.

Najważniejszym wydarzeniem początku 1989 roku były obrady Okrągłego Stołu, które trwały od 6 lutego do 5 kwietnia. Przy jednym stole zasiedli przedstawiciele komunistycznych władz, opozycji solidarnościowej oraz Kościoła jako obserwatora i pośrednika moralnego. Sam obraz tych rozmów miał ogromne znaczenie symboliczne: po latach walki, więzień i prześladowań przeciwnicy polityczni zaczęli rozmawiać o przyszłości państwa. Uzgodniono wtedy kilka kluczowych reform. Najważniejsze z nich to ponowna legalizacja „Solidarności”, utworzenie urzędu prezydenta, przywrócenie Senatu oraz częściowo wolne wybory do Sejmu. Choć porozumienie było kompromisem i nie dawało pełnej demokracji od razu, stanowiło ogromny krok naprzód.

Wybory 4 czerwca 1989 roku okazały się momentem przełomowym. Były to wybory kontraktowe: tylko część miejsc w Sejmie mogła być przedmiotem swobodnej rywalizacji, natomiast Senat wybierano całkowicie demokratycznie. Wynik przeszedł jednak oczekiwania niemal wszystkich. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” odnieśli miażdżące zwycięstwo. Społeczeństwo w sposób jednoznaczny pokazało, że nie chce dalszego trwania starego systemu. Porażka kandydatów związanych z obozem władzy była nie tylko polityczna, ale i moralna – okazało się, że komuniści nie mają już autentycznego poparcia.

Data 4 czerwca bywa uznawana za symboliczny koniec komunizmu w Polsce. Tego samego dnia, gdy w Chinach doszło do krwawego stłumienia protestów na placu Tian’anmen, w Polsce zwyciężyła droga pokojowa. To zestawienie często podkreśla wyjątkowość polskiej transformacji. Zmiany dokonywały się w napięciu i niepewności, ale bez rozlewu krwi na wielką skalę. Dlatego właśnie rok 1989 można nazwać „cudem” – udało się osiągnąć wolność tam, gdzie wcześniej wydawało się to niemożliwe.

Po wyborach rozpoczął się kolejny etap przemian. Choć początkowo urząd prezydenta objął generał Wojciech Jaruzelski, władza komunistów była już mocno osłabiona. Kluczowe znaczenie miało powstanie pierwszego niekomunistycznego rządu w całym bloku wschodnim. Premierem został Tadeusz Mazowiecki, jeden z czołowych doradców „Solidarności”, człowiek kojarzony z rozwagą, dialogiem i odpowiedzialnością. Jego rząd został powołany we wrześniu 1989 roku i rozpoczął przebudowę państwa. Sam fakt, że premierem został działacz opozycji, miał znaczenie historyczne: oznaczał faktyczny koniec monopolu komunistycznej partii.

Rząd Mazowieckiego stanął przed niezwykle trudnym zadaniem. Polska była krajem zrujnowanym gospodarczo, zadłużonym, z przestarzałym przemysłem i chronicznymi brakami w zaopatrzeniu. Trzeba było jednocześnie budować demokrację, reformować gospodarkę i zachować spokój społeczny. Rozpoczęto przekształcenia ustrojowe, ograniczano wpływ dawnej partii komunistycznej, przywracano znaczenie instytucji demokratycznych i stopniowo odbudowywano państwo prawa. W tym samym czasie zmieniała się także symbolika państwowa i język życia publicznego – coraz wyraźniej odchodzono od realiów PRL.

Rok 1989 miał również wymiar międzynarodowy. To, co stało się w Polsce, uruchomiło proces przemian w całej Europie Środkowo-Wschodniej. Polska stała się przykładem dla innych narodów żyjących pod rządami komunistycznymi. Wkrótce podobne zmiany zaczęły następować na Węgrzech, w Czechosłowacji, w NRD, a następnie w innych państwach regionu. Jesienią 1989 roku runął mur berliński – jeden z najważniejszych symboli podzielonej Europy. W ten sposób polski przełom okazał się początkiem szerszego końca epoki.

Określenie „drugi cud nad Wisłą” podkreśla więc kilka elementów. Po pierwsze, niezwykłość samego faktu, że system tak silny i długo trwający załamał się pokojowo. Po drugie, znaczenie mądrości politycznej obu stron, które – mimo ogromnej nieufności – zdecydowały się na rozmowę zamiast przemocy. Po trzecie, dojrzałość społeczeństwa, które potrafiło wykorzystać daną mu szansę i w sposób odpowiedzialny wyrazić swoją wolę przy urnach wyborczych. Wreszcie po czwarte, rolę wcześniejszych pokoleń opozycjonistów, robotników, inteligencji, duchowieństwa i zwykłych obywateli, którzy przez lata podtrzymywali pragnienie wolności.

Nie oznacza to jednak, że rok 1989 był końcem wszystkich problemów. Przemiany ustrojowe pociągnęły za sobą także trudne konsekwencje społeczne. Reformy gospodarcze oznaczały bezrobocie, upadek części zakładów pracy i gwałtowne zmiany w życiu codziennym. Pojawiały się spory o ocenę przeszłości, o zakres kompromisu z dawną władzą, o tempo reform. Dla jednych Okrągły Stół był symbolem mądrego porozumienia, dla innych zbyt daleko idącego układu. Mimo tych kontrowersji większość badaczy zgadza się, że bez wydarzeń 1989 roku nie byłoby wolnej Polski w takim kształcie, jaki znamy dziś.

Rok 1989 to zatem moment, w którym Polska odzyskała szansę samodzielnego decydowania o własnym losie. Był to triumf odwagi, cierpliwości i politycznego rozsądku. „Drugi cud nad Wisłą” nie wydarzył się nagle i nie był dziełem jednego człowieka. Był efektem wieloletniej walki społeczeństwa, osłabienia systemu komunistycznego i sprzyjających zmian międzynarodowych. W pamięci narodowej pozostaje jako czas nadziei i odrodzenia, gdy po latach zniewolenia Polacy pokojowo otworzyli sobie drogę do wolności.