Charakterystyka podejścia jakościowego w badaniach społecznych: Epistemologia, miejsce i rola badacza oraz relacja między badaczem a respondentem

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 21.12.2024 o 16:00

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 14.12.2024 o 20:03

Podejście jakościowe w badaniach społecznych stanowi ważną i rozwijającą się metodologię, która skupia się na subiektywnych aspektach rzeczywistości społecznej. Jednym z kluczowych elementów tego podejścia jest jego epistemologia, którą można scharakteryzować jako konstruktywistyczną. W przeciwieństwie do badań ilościowych, które dążą do obiektywizmu i uniwersalnych uogólnień, badania jakościowe przyjmują, że rzeczywistość społeczna jest konstruowana przez jednostki i grupy, a wiedza o niej jest dynamiczna i wieloaspektowa.

Charakter rzeczywistości w badaniach jakościowych opiera się na przekonaniu, że każdy uczestnik badania ma unikalne doświadczenia i perspektywy, które są kluczowe dla zrozumienia badanego zjawiska. Epistemologicznie oznacza to, że prawda nie jest jednoznaczna czy uniwersalna, ale raczej wielowymiarowa i kontekstualna. W praktyce badawczej oznacza to również, że badacz musi być otwarty na różnorodność narracji i poszukiwać głębszego zrozumienia niż prostych odpowiedzi opisowych.

Jedną z wad interpretowania podejścia jakościowego jako względnego i subiektywnego może być błędne wrażenie, że nie ma naukowej wartości. Jednakże to właśnie zdolność do elastycznego dostosowywania się do badanej rzeczywistości i uwzględniania kontekstów czyni te badania wyjątkowo cennymi w analizie złożonych zjawisk społecznych.

Rola badacza w badaniach jakościowych jest bardzo specyficzna i różni się od klasycznego badacza ilościowego. W ujęciu jakościowym badacz nie jest zewnętrznym obserwatorem, lecz aktywnym uczestnikiem procesu badawczego. Jest to związane z podejściem, że każda osoba wnosząca dane do badania wpływa na jego kształt i wyniki. Badacz inicjuje proces badawczy, prowadzi wywiady, obserwacje, analizuje dane, ale równocześnie pozostaje świadomy wpływu, jaki wywiera na badane podmioty i procesy. W rezultacie, badacz staje się swego rodzaju tłumaczem i interpretatorem zebranych narracji, co wymaga wysokiej refleksyjności i samoświadomości.

Relacja pomiędzy badaczem a respondentem jest kluczowa w badaniach jakościowych. W badaniach o paradygmacie jakościowym relacja ta opiera się na zaufaniu i dialogu, a nie na dystansie i obiektywności. Takie podejście pozwala na bardziej autentyczne i szczere wyrażenie opinii przez respondentów, co z kolei wpływa na jakość i głębię uzyskanych danych. Kluczowym elementem jest tutaj umiejętność zbudowania otwartej i niehierarchicznej relacji, która umożliwia lepsze zrozumienie i interpretację kontekstów społecznych i kulturowych badanej rzeczywistości.

Zmienność będąca cechą charakterystyczną badań jakościowych jest związana z wpływem badacza i respondentów na badane zjawisko. Każde badanie, nawet z zachowaniem największej staranności, wpływa w pewien sposób na sytuację badaną, zmienia ją, wpływa na poglądy i postawy respondentów oraz samego badacza. Na przykład, w badaniach jak fenomenologia Hermeneutyczna, badacz nie tylko zbiera dane, ale także aktywnie uczestniczy w odkrywaniu nowych znaczeń i perspektyw.

Dlaczego więc badania w paradygmacie jakościowym zawsze oznaczają zmianę? W praktyce, proces badawczy wprowadza nową perspektywę zarówno u badanych, jak i u badacza, tworząc swoisty cykl uczenia się i rozwoju. Takie badania mogą zmieniać postrzeganie badacza przez pogłębienie jego rozumienia tematu, mogą również wpływać na społeczności, które są przedmiotem badania. W tym sensie, badania te mogą prowadzić do zmiany świadomości, postaw, a nawet do zmiany społecznej.

Zmiana może dotyczyć różnego poziomu, od indywidualnego - zmiana w sposobie myślenia i postrzegania jednostek, przez instytucjonalny - zmiany w organizacji, sposobie funkcjonowania, aż po poziom kulturowy - zmiany norm społecznych, wartości czy przekonań. Ważne jest, aby badacz był świadomy potencjalnego wpływu na badane obiekty i podchodził do nich z odpowiednim szacunkiem i odpowiedzialnością.

Podsumowując, podejście jakościowe w badaniach społecznych dostarcza unikalnych możliwości zrozumienia skomplikowanych i kontekstualnych zjawisk. Jego charakterystyka epistemologiczna, rola badacza jako uczestnika i tłumacza rzeczywistości oraz dynamiczna relacja z badanymi podmiotami, sprawia, że proces badawczy zawsze niesie ze sobą jakieś zmiany. Zmiany te mogą mieć szerokie spektrum i wpływać zarówno na poziom jednostkowy, jak i społeczny. Poprzez pogłębianie zrozumienia, redukowanie uprzedzeń i odkrywanie nowych perspektyw, badania jakościowe przyczyniają się do ciągłego kształtowania i przekształcania rzeczywistości społecznej.

Bibliografia:

1. Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (red.). (2009). *The SAGE Handbook of Qualitative Research*. Sage. 2. Flick, U. (2009). *An Introduction to Qualitative Research*. Sage. 3. Silverman, D. (2016). *Qualitative Research*. Sage. 4. Lisowska-Magdziarz, M. (2004). *Analiza tekstu w dyskursie medialnym: Przewodnik do ćwiczeń z analizy tekstu*. Wydawnictwo UJ.