Charakterystyka Sarmaty i człowieka żyjącego w XX wieku

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 12.04.2024 o 13:50

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 1.03.2024 o 17:08

Sarmatyzm, narodziwszy się jako ideał rycerski, szybko przekształcił się w krytyczny stereotyp szlachty polskiej. Sarmata, z jednej strony czerpał z mitu pradawnych wojowników, dumny z patriotyzmu i przynależności narodowej, z drugiej – był zmienną postacią okazującą nadmierne przywiązanie do przepychu, niechęć do zmian, a czasem wręcz okrucieństwo.

Jego wizerunek zapisany w niezliczonych portretach i pamiętnikach, nierzadko mijał się z rzeczywistością, w której szlachcic żył ponad stan, okazał niewielką dbałość o własny majątek, manifestując jednocześnie despotyczne traktowanie chłopów. Spojrzenie na Sarmatów było więc z jednej strony pełne podziwu dla patriotyzmu, z drugiej zaś krytyczne wobec zachowań społecznych i osobistych.

Barokowi twórcy, jak Jan Chryzostom Pasek, przekazywali obraz Sarmaty z własnej perspektywy. W "Pamiętnikach" Paska, pełnych opisów życia wojskowego i codziennych obowiązków ziemianina, uwydatnia się dualizm postaci Sarmaty – tam, gdzie bohaterstwo miesza się z codzienną krzątaniną o byt. Dramat Paska podkreśla konflikty wewnętrzne Sarmaty, będące odzwierciedleniem konfliktów ówczesnej Rzeczpospolitej.

Wacław Potocki, choć sam szlachcic, z nieukrywaną satyrą spoglądał na swoich współczesnych. "Pospolite ruszenie" to złośliwy komentarz do nieudolności militarnej szlachty, "Zbytki polskie" są ostrym oskarżeniem przeciwko przechwałkom i zamiłowaniu do luksusu, natomiast "Transakcja wojny chocimskiej" stawia patriotyzm w opozycji do nieefektywnego systemu feudalnego.

Oświecenie nie przerwało tej krytyki. Ignacy Krasicki, satyryk i biskup, w płaszczyźnie moralnej satyry, nadal uderzał w sarmackie wady. Jego "Pijaństwo", dialog szlachciców o alkoholu, potępia, ale i rozumie problem tego nałogu, zaś w twórczości podkreślał potrzebę złotego środka, umiarkowania. "Żona modna" to satyra na ślepe naśladownictwo Zachodu, cienkiej kultury późnego sarmatyzmu.

Szukając wspólnego mianownika między Sarmatą a człowiekiem XX wieku, można odnaleźć niektóre z tych samych cech: zamiłowanie do bogactwa, przepychu czy zabawy, oraz nadużywanie alkoholu. Czyż w nowoczesnym społeczeństwie nie mamy analogicznych przypadków życia ponad stan, podążania za zachodnimi trendami bez wyraźnego ich zrozumienia i przemyślenia ich konsekwencji?

Takie "sumienie narodowe", jakie Potocki próbował obudzić, niejako trwa w potomkach Sarmatów, którzy zaślepiają się pychą i zatracają w hedonistycznych zachowaniach. Mimo czasów i zmian, pewne postawy wydają się powtarzać, jak echo dawnych epok.

Podsumowując, warto zastanowić się, czy dziedzictwo Sarmatów może być wzorem dla ludzi XX wieku. Czy możemy dziś uczyć się czegoś od tych barwnych postaci, czy też wręcz przeciwnie – powinniśmy unikać ich błędów? Barokowa literatura, podobnie jak oświeceniowe dzieła, potrafi dostarczyć nam wiele odpowiedzi, a wspaniałe cytaty z tamtych czasów przypominają o nieustannej walce między ideologią a codziennym życiem.

Refleksja na zakończenie może prowadzić do retorycznego pytania o stopień, w jakim sarmatyzm odnajduje się w życiu osób z XX wieku. Czy ta specyficznie polska forma stanu ducha jest rzeczywiście obecna, czy stała się jedynie ciekawostką na bogatych kartach historii narodu? Odpowiedzi mogą być równie barwne i zaskakujące, jak czasy, w których Sarmaci żyli.