Dwa obrazy polskiej szlachty - u Jana Chryzostoma Paska i Henryka Sienkiewicza - różne czy podobne?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 2.04.2024 o 15:52

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 1.03.2024 o 17:08

W literaturze polskiej obraz polskiej szlachty jest tematem często poruszanym i interpretowanym na różne sposoby. W dziejach literackich Polski istnieją autorzy, którzy prezentują ten stan w różnym świetle, wykorzystując własne doświadczenia, ówczesne realia polityczne czy też powszechne nastroje społeczne. Dwoje takich twórców – Jan Chryzostom Pasek oraz Henryk Sienkiewicz – zapewne najbardziej znane postacie literatury polskiej, zajmują szczególne miejsce w panteonie portretujących życie, działalność i mentalność szlachty, aczkolwiek czynią to na różne sposoby.

Pasek, żyjący w czasach baroku, w swoich "Pamiętnikach" prezentuje obraz szlachty bardzo szczegółowo, z autentycznym zacięciem historycznym, nie szczędząc opisów codziennych przywar i wad. Szlachta Paskowa jest pełna sprzeczności – z jednej strony poczucie patriotyzmu i rycerskości zajmują miejsce centralne, a z drugiej dominują opisy pijackich awantur, kłótni i pojedynków. Dla autora, będącego członkiem szlachty i uczestnika opisywanych zdarzeń, nie są one tylko suchymi faktami, ale przeżywanymi epizodami. Samowola i częste niestosowanie się do etosu rycerskiego powodują, że obraz szlachty wyłaniający się z pamiętników nie jest jednoznacznie pozytywny, ale niesie ze sobą fanatyczny stosunek Paska do swojego stanu. Jest to portret pełen życia, z wszystkimi jego brakami i niedoskonałościami, często przeciwstawiający ideały oraz rzeczywiste zachowania.

Zupełnie inaczej przedstawia się obraz szlachty u Sienkiewicza, którego twórczość przypadła na epokę pozytywizmu. Jego literacka wizja szlachty, osadzona głównie w "Trylogii", ma charakter mocno idealizowany i pełni funkcję zarówno wychowawczą, jak i mobilizującą. Na przykładzie postaci Zagłoby z "Potopu" Sienkiewicz konstruuje obraz szlachcica, który jest zarówno wspaniałym rycerzem, jak i wzorem szlacheckiego postępowania. Zagłoba, jako postać barwna i pełna godności, staje się symbolem solidarności, poświęcenia i obrony ojczyzny. Jest to postać, która w czasie kiedy powstawała literatura pozytywistyczna, mogła inspirować Polaków do walki o odzyskanie niepodległości, nie tracąc przy tym wiary w ostateczny sukces.

Postaci szlacheckie u Paska i Sienkiewicza różnią się znacznie, zarówno pod względem wyznawanych wartości, jak i sposobu postępowania. U Paska mamy do czynienia z rzeczywistością podaną bez upiększeń, zawsze autentyczną i wielowymiarową, skupioną na codziennych przewinach i słabościach. Przedstawienie szlachty jest niejednoznaczne, często krytyczne, ale i prawdziwe. Tymczasem u Sienkiewicza dominują dylematy moralne, ideały, które mają służyć budowaniu narodowości i tożsamości. Obraz szlachty staje się cnotliwy, pełen heroizmu i nienagannej postawy.

Analizując obrazy szlachty w świetle różnych kontekstów historycznych i literackich dochodzimy do wniosku, że każdy z autorów w pewien sposób idealizuje rzeczywistość, ale robi to z różnym skutkiem i w różnych celach. Pasek, jako bezpośredni świadek opisanych czasów, przekazuje nam obraz żywy i prawdziwy, choć nie pozbawiony osobistej, często stronniczej interpretacji. Sienkiewicz z kolei, tworząc swoje dzieła w okresie pozytywizmu, poszukuje w minionych epokach inspiracji i wzorców, które mogą służyć odbudowie tożsamości narodowej po latach zaborów. Obraz szlachty staje się wtedy narzędziem ideologicznej mobilizacji oraz kształtowania postaw patriotycznych.

Podsumowując, obraz szlachty w literaturze polskiej ewoluuje w zależności od kontekstu społeczno-historycznego, potrzeb narodu oraz intencji twórczych autorów. Pasek i Sienkiewicz, mimo że odlegli od siebie w czasie, stworzyli portrety szlachty, które przenikają przez wieki i do dzisiaj stanowią punkt odniesienia dla rozważań na temat cech i ideałów, które powinny kształtować polską tożsamość narodową. Czy dzisiaj postaci te mogą stanowić wzory do naśladowania? Z jednej strony mamy realistyczne, choć nie zawsze pochlebne relacje Paska, z drugiej – heroiczne i idealne kreacje Sienkiewicza. Zachowanie pamięci o obu tych obrazach ma kluczowe znaczenie dla utrwalania pozytywnych wzorców postępowania i patriotyzmu, które wynieśliśmy z literatury.