Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy? Jakich odpowiedzi na te pytania próbują udzielić twórcy średniowiecza, renesansu i baroku?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 20.05.2024 o 17:20

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 15.05.2024 o 8:46

Pytania "Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?" stanowią jedno z najbardziej fundamentalnych zagadnień egzystencjalnych. Są one uniwersalne i przewijają się w refleksji filozoficznej oraz literackiej od wieków. Literatura, jako odzwierciedlenie ducha czasów, podejmuje te pytania w kontekście różnorodnych epok historycznych, oferując odpowiedzi zróżnicowane kulturowo i filozoficznie. Średniowiecze, renesans i barok – każda z tych epok ujmuje te kwestie na swój sposób, kształtując swoje refleksje zgodnie z dominującymi ideami i wartościami.

Średniowiecze to czas, gdy dominacja Kościoła katolickiego odciskała swoje piętno na całym życiu społecznym i kulturalnym. Wyprawy krzyżowe, społeczeństwo rycerskie oraz kultywacja świątobliwości i ascezy były kluczowymi elementami tej epoki. Fundamentalną ideą średniowiecza był teocentryzm, tj. przekonanie, że Bóg jest centrum wszystkiego, a kosmos jest uporządkowaną hierarchią bytów, od Boga po człowieka i zwierzęta. Literaci i filozofowie średniowieczni, tacy jak św. Augustyn czy św. Tomasz z Akwinu, kształtowali wizję świata podporządkowaną boskiemu planowi.

Literatura parenetyczna tamtego okresu przedstawiała wzorce świętych, rycerzy i władców, których życie miało być naśladowane. "Bogurodzica" to przykład pieśni religijnej, której modlitewny charakter (deesis) osiągał szczyty ekspresji tego nurtu, przypominając o bliskości Boga w każdej chwili życia. Innym znamiennym utworem jest „Legenda o św. Aleksym”, gdzie ideał świętości i ascezy zostaje ukazany jako droga do zbawienia.

Średniowieczna filozofia, szczególnie augustianizm i tomizm, podejmowała pytania o pochodzenie człowieka jako stworzenia Bożego, jego miejsce w świecie oraz cel ostateczny, którym było zbawienie duszy. Motywy związane z umieraniem, jak ars moriendi, turpizm, memento mori czy dance macabre, przywoływane są w utworach takich jak „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią”, gdzie podkreślana jest przemijalność życia ludzkiego oraz nieuchronność śmierci.

Przemiany renesansu, które przyszły po średniowieczu, wprowadziły nowy sposób myślenia. Antropocentryzm, czyli umieszczenie człowieka w centrum uniwersum, stał się przewodnią ideą. Odkrycia geograficzne oraz odrodzenie antycznych wzorów przyczyniły się do niespotykanego rozkwitu sztuki, nauki i literatury. Humanizm renesansowy, przejawiający się fascynacją człowiekiem i jego możliwościami, znalazł swoje odzwierciedlenie w dziełach literackich tamtego okresu.

Mikołaj Rej w "Żywocie człowieka poczciwego" oraz Jan Kochanowski w swoich „Fraszkach” i „Pieśniach” ukazują człowieka jako istotę zdolną cieszyć się życiem, korzystać z jego uroków, ale jednocześnie świadomą swojej odpowiedzialności moralnej. Kochanowski w utworze „Pieśń IX” wyraża radość życia, ale i stoicką filozofię przemijania. Ideały renesansowego życia – cieszenie się życiem, model ziemianina czy poeta doctus – znajdują odbicie również w pismach społeczno-politycznych, takich jak „O poprawie Rzeczypospolitej” Andrzeja Frycza Modrzewskiego czy „Kazania księdza Piotra Skargi”.

Bóg, choć mniej centralny niż w średniowieczu, nadal odgrywa istotną rolę w dziełach renesansowych. Dialog z Bogiem i zachwycenie pięknem stworzenia są widoczne w utworach takich jak „Czego chcesz od nas, Panie” Kochanowskiego. Z kolei „Treny” Kochanowskiego ilustrują kryzys wiary po śmierci ukochanej córki oraz ostateczny powrót do Boga jako źródła pociechy.

Barok przyniósł kolejne zmiany: okres kontrreformacji i wojen religijnych zdominował krajobraz kulturalny Europy. Czasy te były naznaczone egzystencjalnymi lękami, a literatura barokowa często koncentrowała się na marności świata, odbijając poczucie rozdarcia między ciałem a duszą. Literaci baroku, tacy jak Mikołaj Sęp Szarzyński czy Daniel Naborowski, w swoich utworach przedstawiali życie jako walkę z grzechami i cielesnością. Sonety Sępa Szarzyńskiego, opisujące walkę duchową, oraz wiersze Naborowskiego, takie jak „Marność” i „Krótkość żywota”, pełne są refleksji nad przemijalnością życia i nadzieją w Bogu.

Motywy vanitas i miłości jako źródła cierpienia są często podejmowane w literaturze baroku. Wacław Potocki swoim pisarstwem sarmackim przedstawia społeczne i polityczne zmagania, a Jan Andrzej Morsztyn ukazuje miłość w tragicznych barwach. Filozofia Kartezjusza i Pascala dodaje intelektualnego kontekstu; „cogito ergo sum” Kartezjusza oraz zakład Pascala stanowią refleksje nad naturą ludzkiej egzystencji i wiarą.

W littteraturze barokowej Bóg często jawi się jako ostateczne ukojenie od marności świata. Poezja metafizyczna tej epoki pokazuje autorów poszukujących w Bogu ratunku i pokoju, pragnących odnaleźć sens w boskim miłosierdziu.

Podsumowując, różne epoki literackie oferują różne odpowiedzi na pytania o pochodzenie, tożsamość i cel człowieka. Średniowiecze skupia się na Bogu jako centrum wszechświata, renesans na człowieku jako kreatywnym podmiocie, a barok na egzystencjalnym rozdarciu i potrzebie boskiego ukojenia. Pomimo różnic, każda epoka podkreśla wagę refleksji nad życiem i zachęca do poszukiwania własnych odpowiedzi na te uniwersalne pytania.