Człowiek współczesny - zdeterminowany czy wolny?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.05.2024 o 11:18

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 15.05.2024 o 18:58

Rozważania nad wolnością i determinacją człowieka współczesnego są tematem niezwykle złożonym i fascynującym. Próby odpowiedzi na te pytania podejmowali poeci, pisarze i filozofowie na przestrzeni wieków, stawiając przed sobą zadanie zrozumienia ludzkiej egzystencji. Wiersz "Kowal" Leopolda Staffa staje się tutaj dobrym punktem wyjścia, gdyż poeta mówi w nim o konieczności wykuwania własnego serca – symbolu dążenia do kształtowania siebie i swojego losu wbrew wszystkim przeciwnościom.

Pojawia się pytanie: czy nasze życie jest rzeczywiście wynikiem naszych wyborów, czy raczej zdeterminowane przez różnorodne czynniki? Czy człowiek może naprawdę być panem swojego losu, czy musi poddać się siłom zewnętrznym i wewnętrznym, które go kształtują? Celem niniejszej pracy jest analiza tych zagadnień poprzez przegląd literatury i filozofii, ukazujący zarówno wolność, jak i determinację człowieka.

W literaturze barokowej, problem zdeterminowania człowieka jest szczególnie wyraźnie zaznaczony. William Szekspir w "Makbecie" pokazuje nam życie jako "przechodni półcień", nędzny teatr, w którym każdy z nas gra przypisaną mu rolę. Boimy się zdeterminowania, a jednocześnie jesteśmy jego ofiarami. Daniel Naborowski w "Marności" i "Krótkości żywota" podkreśla ulotność ludzkiego istnienia, pokazując, że nasze życie jest jedynie chwilą w wiecznym cyklu przemijania.

Epoka romantyzmu przynosi ze sobą nowy rozdział w debacie nad wolnością. Walka narodowowyzwoleńcza i patriotyczna narracja literatury polskiej stawia pytanie, czy Polacy byli sami winni swojej niewoli, czy też była ona wynikiem działania sił zewnętrznych? Romantyczni bohaterowie jak Konrad z "Dziadów" Adama Mickiewicza pokazują, że człowiek może podejmować heroiczne, nawet jeśli ostatecznie skazane na klęskę wysiłki, aby zdobyć wolność.

W epoce modernizmu i dekadentyzmu pojawia się skrajny pesymizm i niewiara w możliwość spełnienia ludzkich pragnień. Dekadenci, zafascynowani stanem nirwany, szukali ucieczki od nieustannej walki z własnymi popędami. Friedrich Nietzsche w swoich pismach, zwłaszcza w "Tako rzecze Zaratustra", proponuje koncepcję nadczłowieka, jednostki silnej, nie poddającej się ograniczeniom prawnym i społecznym. Jednak nawet nadczłowiek jest zdeterminowany przez własną wolę mocy.

Egzystencjalizm, reprezentowany przez Jean-Paula Sartre'a i Alberta Camusa, stawia na pierwszym miejscu wolność człowieka i jego odpowiedzialność za własne wybory. Człowiek jest tutaj ujęty jako byt, który każdego dnia musi dokonywać wyborów i ponosić ich konsekwencje. Nawet w obliczu absurdu i bezsensu istnienia, jak u Camusa, człowiek pozostaje wolny w swoich decyzjach.

XX wiek, naznaczony wojnami i okrucieństwami, stawia człowieka przed trudnym testem jego człowieczeństwa. Decyzje ludzi, które prowadziły do wojen, pokazują, jak tragiczne mogą być skutki ludzkich wyborów.

Literatura odbija problematykę wolności i determinacji w różnorodnych kontekstach. Zofia Nałkowska w "Granicy" ukazuje losy Zenona Ziembiewicza, który jest zdeterminowany przez swoje pochodzenie, rodzinę, a także własne charaktery i decyzje. Moralne upadki bohatera są wynikiem jego kompromisów i traumy, którą przeżywa. Franz Kafka w "Procesie" przedstawia Józefa K., zmagającego się z absurdalnym oskarżeniem i biurokracją, co czyni go symbolem człowieka zdeterminowanego przez anonimowe siły prawnicze i urzędnicze. W "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, Józio walczy z narzucanymi mu rolami społecznymi, krępującymi jego autentyczność. Formy, jakie społeczeństwo narzuca jednostce, stają się pułapką, z której niełatwo się wyrwać.

Porównując przytoczone przykłady literackie, można dostrzec różne czynniki determinujące człowieka: rodzinę, prace, prawa, hierarchie społeczne. Z jednej strony pragnienia i zasady jednostki mogą być tłumione przez zewnętrzne normy, z drugiej osoba ta pozostaje odpowiedzialna za swoje decyzje.

Refleksje nad współczesną kondycją człowieka prowadzą do pytania, czy jesteśmy w stanie ponieść ciężar całkowitej wolności. Prawa, normy i konwenanse niewątpliwie kształtują nasz los, jednak czy możemy mimo tego zachować wewnętrzną wolność? Literatura pokazuje nam zarówno jednostki, które przegrywają moralnie, jak Zenon Ziembiewicz, jak i tych, którzy walczą bez zwycięstwa, jak bohaterowie Kafki.

Podsumowując, człowiek współczesny jest w dużej mierze determinowany przez różne czynniki, ale wciąż ma możliwość kształtowania siebie i swoich decyzji w ramach tych ograniczeń. Jak pisała Wisława Szymborska w "Życiu na poczekaniu", nasze życie to ciągła improwizacja i walka o zachowanie autentyczności w obliczu narzucanych form i norm. Choć nie możemy całkowicie wyeliminować determinacji, możemy starać się zachować naszą wewnętrzną wolność i autentyczność.