Literatura średniowiecza – krótka charakterystyka trzech okresów
Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 6.08.2024 o 10:53
Rodzaj zadania: Wypracowanie
Dodane: 6.08.2024 o 10:01
Streszczenie:
Średniowieczna literatura w Polsce od XI do XV w. rozwijała się pod wpływem chrześcijaństwa, głównie w łacinie, z ewolucją ku językowi polskiemu i tematycznej różnorodności w wieku XV.
---
Średniowiecze, jako epoka literacka, obejmuje okres od XI do XV wieku. W Polsce piśmiennictwo rozwijało się wraz z przyjęciem chrześcijaństwa, co symbolicznie wprowadziło nasz kraj do zachodnioeuropejskiego kręgu kulturowego. Chrystianizacja Polski zapoczątkowana w 966 roku miała kolosalne znaczenie nie tylko religijne, ale również kulturowe i piśmiennicze, gdyż piśmiennictwo przedchrześcijańskie niemalże nie istnieje w dokumentach historycznych.
Literatura średniowieczna w Polsce dzieli się na trzy podstawowe okresy: XI-XII wiek, XIII-XIV wiek oraz XV wiek. Każdy z tych okresów charakteryzował się odmienną specyfiką literacką, językową oraz tematyczną. W pierwszych wiekach dominowała łacina, którą posługiwali się głównie duchowni i elitarnie wykształcona arystokracja. Stopniowo, od XIII wieku, zaczęły pojawiać się pierwsze teksty w języku narodowym, co świadczyło o rosnącej roli języka polskiego, szczególnie w kontekście religijnym. Natomiast w XV wieku widzimy początki humanizmu i nobilitację języków narodowych, co przygotowało grunt pod przyszłe renesansowe przemiany literackie.
Rozwinięcie
Pierwszy okres (XI-XII wiek)
Rozwój literatury w Polsce XI i XII wieku związany był przede wszystkim z wprowadzeniem chrześcijaństwa, a co za tym idzie, z wszechobecną dominacją łaciny. Łacina stała się głównym językiem piśmienniczym i była używana przede wszystkim przez wykształconych duchownych. Dla przeciętnego mieszkańca Polski umiejętność pisania i czytania była zupełnie niedostępna, co czyniło literaturę działalnością elitarną. Duchowni odgrywali kluczową rolę w propagowaniu kultury chrześcijańskiej na dworze Mieszka I i jego następców.Do najistotniejszych dzieł z tego okresu należy "Kronika Polska" autorstwa Galla Anonima, która spisuje dzieje polskich władców, tworząc pierwszą historię Polaków. Gall Anonim jest uważany za pierwszego kronikarza, który świadomie kreował opowieść narodową. Innym ważnym twórcą tego okresu był Bruno z Kwerfurtu, który spisał "Żywoty świętych".
Rodzimi twórcy, choć mniej liczni, również pozostawili po sobie cenne dzieła. Przykładem jest "Modlitewnik Gertrudy", autorstwa Gertrudy, córki Mieszka II, który zawiera zarówno modlitwy, jak i fragmenty osobistego żalu. Mistrz Wincenty Kadłubek, jeden z najważniejszych polskich kronikarzy, również przyczynił się do rozwoju piśmiennictwa historycznego.
Formy piśmiennicze tego okresu obejmowały głównie prozę. Szczególnie popularna była literatura hagiograficzna, opisująca żywoty świętych, jak "Vita prior" i "Vita altera" poświęcone św. Wojciechowi. Do pierwszych przejawów liryki można zaliczyć pieśni liturgiczne, takie jak sekwencja ku czci św. Wojciecha oraz liryka osobista zawarta w modlitewnikach.
Drugi okres (XIII-XIV wiek)
W XIII i XIV wieku możemy zaobserwować stopniowe wnikanie języka polskiego do dokumentów i tekstów literackich. Pierwsze zdanie zapisane w języku polskim pojawiło się w "Księdze henrykowskiej" i brzmiało: "Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai" (Daj, ja będę mełł, a ty odpocznij). Jest to dowód na narastające znaczenie języka narodowego.Jednym z najważniejszych utworów okresu XIII-XIV wieku jest "Bogurodzica", która była nie tylko pieśnią religijną, ale również hymnem bojowym i modlitwą. Innymi ważnymi tekstami tego okresu są "Kazania świętokrzyskie" oraz "Psałterz Kingi".
Dominuje religijne piśmiennictwo, gdyż pieśni religijne były wówczas częścią nabożeństw i obrzędów kościelnych. Duchowni byli głównymi autorami i kopiści literatury religijnej, co wpływało na jej dominację.
Twórczość świecka i literatura łacińska również miały swoje znaczenie. Warto wspomnieć o zbiorach kazań Peregryna z Opola, który w swojej twórczości odwoływał się do tematów moralnych i duchowych. W poezji łacińskiej wyróżnia się dzieło "Antigameratus" Frowina.
Ważnym aspektem tego okresu była anonimowość autorów. Większość utworów zachowała się bez nazwiska twórcy, co jest charakterystyczne dla literatury średniowiecznej. Jednak kilku twórców, takich jak Wincenty z Kielczy, Jan Łodzia z Kępy, czy Adam Świnka z Zielonej, zdobyło pewną sławę.
Trzeci okres (XV wiek)
W XV wieku literatura średniowieczna przechodziła wyraźne przemiany światopoglądowe pod wpływem zachodnich wzorców – humanizmu i odrodzenia antyku. Wiązało się to z nobilitacją języków narodowych i coraz częstszym używaniem języka polskiego w piśmiennictwie.Władysław z Gielniowa był jednym z najważniejszych twórców tego okresu, a jego pieśni religijne, takie jak "Żołtarz Jezusów" czy "Godzinki", stanowiły wyraz jego głębokiej religijności.
Do najciekawszych anonimowych utworów XV wieku należą "Lament świętokrzyski" i "Legenda o św. Aleksym". Dzieła te koncentrowały się często na tematyce eschatologicznej, jak "Skarga umierającego" czy "Dusza z ciała wyleciała". Szczególne miejsce zajmuje "Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią", która prezentuje dialog między życiem a śmiercią, ukazując duchową refleksję nad egzystencją.
Twórczość świecka rozwijała się również, choć w mniejszym stopniu niż religijna. Wśród utworów świeckich możemy wyróżnić "Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego" oraz "Pieśń o chlebowym stole". Interesujące są również początki literatury epistolarnej, która przyjęła formę miłosnych listów żakowskich.
Prozatorskie utwory w języku polskim zaczęły się coraz bardziej upowszechniać. Przykładami są przekłady Biblii, apokryfów oraz "Rozmyślanie przemyskie" i "Żywot Pana Jezu Krysta" Baltazara Opeca. Istotne były również zbiory kazań, takie jak "Kazania gnieźnieńskie", które zawierały moralne nauki i religijne przemyślenia.
W literaturze XV wieku pojawiły się również utwory pochwalne, takie jak panegiryki opisujące znaczące wydarzenia czy bohaterów, np. zwycięstwo pod Grunwaldem.
Zakończenie
Średniowieczna literatura w Polsce była niezwykle różnorodna, mimo że dominowała w niej tematyka religijna i łacińskie piśmiennictwo. Od XI wieku obserwujemy rozwój prozy historycznej i hagiograficznej, przez wnikanie języka polskiego do literatury w XIII i XIV wieku, aż po przemiany światopoglądowe XV wieku, które przygotowały grunt pod przyszłe renesansowe przemiany literackie. Każdy z tych okresów wniósł coś istotnego do polskiego dziedzictwa literackiego.Literatura średniowieczna stanowiła fundament pod przyszły rozwój literatury polskiej, odzwierciedlając wartości chrześcijańskie, kulturowe i narodowe. Jej znaczenie polegało również na utrwaleniu historii i tożsamości narodowej, co miało istotny wpływ na ukształtowanie polskiej świadomości narodowej w późniejszych wiekach. Wpływ humanizmu i odrodzenia antyku w XV wieku zakończył epokę średniowiecza, otwierając nowy rozdział w historii literatury.
Ocena nauczyciela:
Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 6.08.2024 o 10:53
Doskonałe wypracowanie, które przedstawia bardzo szczegółową i kompleksową charakterystykę trzech okresów literatury średniowiecznej w Polsce.
Komentarze naszych użytkowników:
Oceń:
Zaloguj się aby ocenić pracę.
Zaloguj się