Przeszukanie między skutecznością ścigania a ochroną prywatności

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: dzisiaj o 14:55

Przeszukanie – środek do wykrywania przestępczości czy naruszenie prywatności?

Punktem wyjścia powinna być świadomość, że państwo ma obowiązek chronić ludzi przed przestępczością. Do podstawowych zadań Policji należą ochrona życia i zdrowia, ochrona mienia przed bezprawnymi zamachami, a także wykrywanie przestępstw i ściganie ich sprawców (art. 1 ust. 2 pkt 1 i 4 ustawy o Policji). Trudno byłoby wykonywać te zadania, gdyby organy ścigania mogły korzystać wyłącznie z informacji dobrowolnie przekazanych przez zainteresowanych. Sprawca zazwyczaj dąży do ukrycia swojego działania, usunięcia śladów albo przeniesienia przedmiotów pochodzących z przestępstwa. Prawo musi więc przewidywać możliwość podjęcia czynności również wbrew jego woli. Nie oznacza to jednak ogólnego upoważnienia do ingerowania w życie każdego obywatela. Ta sama ustawa, która wyznacza Policji zadania związane z bezpieczeństwem, nakazuje funkcjonariuszom respektować godność ludzką oraz przestrzegać i chronić prawa człowieka podczas wykonywania czynności służbowych (art. 14 ust. 3 ustawy o Policji). Ochrona bezpieczeństwa nie uchyla zatem obowiązku poszanowania jednostki, lecz musi być realizowana z jego uwzględnieniem.

Prywatność nie jest przywilejem przyznawanym wyłącznie osobom, wobec których nie istnieją żadne podejrzenia. Stanowi prawo każdego człowieka, także podejrzanego, oskarżonego czy skazanego. Konstytucja zapewnia ochronę życia prywatnego i rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz prawo do decydowania o swoim życiu osobistym (art. 47 Konstytucji RP). Osobno chroni nienaruszalność mieszkania, wskazując, że jego przeszukanie, podobnie jak przeszukanie pomieszczenia lub pojazdu, może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony (art. 50 Konstytucji RP). Takie rozwiązanie ma istotne znaczenie: samo przekonanie funkcjonariusza, że dana czynność byłaby użyteczna, nie wystarcza do jej przeprowadzenia. Potrzebna jest podstawa ustawowa i przestrzeganie przewidzianej procedury. Ochrona mieszkania nie oznacza więc jego całkowitej niedostępności dla organów państwa, ale wyklucza traktowanie go jako przestrzeni, do której władza może wejść według własnego uznania.

Granice ingerencji wyznacza również konstytucyjna zasada proporcjonalności. Ograniczenia korzystania z praw i wolności mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie między innymi dla jego bezpieczeństwa, porządku publicznego lub ochrony praw innych osób. Nie mogą przy tym naruszać istoty tych praw i wolności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). W odniesieniu do przeszukania oznacza to konieczność odpowiedzi na kilka pytań: czy czynność może przyczynić się do osiągnięcia legalnego celu, czy jest rzeczywiście potrzebna oraz czy powodowane przez nią dolegliwości nie są nadmierne. Poszukiwanie dowodu nie usprawiedliwia automatycznie każdego sposobu działania. Nawet prawidłowy cel może zostać osiągnięty środkami nieproporcjonalnymi. Dlatego ocenianie przeszukania wyłącznie przez pryzmat jego wyniku jest błędem. Znalezienie dowodu nie powinno przesłaniać pytania, czy organ miał dostateczne podstawy do rozpoczęcia czynności i czy przeprowadził ją zgodnie z prawem.

Bezpośrednią podstawę procesową przeszukania określa Kodeks postępowania karnego. Czynność ta może służyć wykryciu, zatrzymaniu lub przymusowemu doprowadzeniu osoby podejrzanej, a także znalezieniu rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie albo podlegających zajęciu w postępowaniu karnym. Warunkiem jest istnienie uzasadnionych podstaw do przypuszczenia, że osoba podejrzana lub wskazane rzeczy znajdują się w danym miejscu. Możliwe jest również przeszukanie osoby, jej odzieży i podręcznych przedmiotów, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki (art. 219 § 1–2 k.p.k.). Szczególne znaczenie ma tutaj określenie „uzasadnione podstawy”. Odróżnia ono działanie procesowe od przypadkowego sprawdzania obywateli w nadziei, że u któregoś z nich uda się znaleźć coś obciążającego. Podstawa przeszukania powinna wynikać z konkretnych informacji i okoliczności, nie zaś z uprzedzeń, osobistej niechęci czy ogólnikowego podejrzenia. Nie jest wymagana pewność odnalezienia dowodu, ponieważ taka pewność często pojawia się dopiero po wykonaniu czynności. Konieczne jest jednak racjonalne uzasadnienie ingerencji.

Znaczenie przeszukania najlepiej widać tam, gdzie dowody pozostają pod kontrolą osób zainteresowanych ich ukryciem. W sprawie dotyczącej włamań odnalezienie skradzionych przedmiotów może pozwolić ustalić związek między sprawcą a konkretnym zdarzeniem, a także umożliwić pokrzywdzonym odzyskanie własności. W postępowaniu dotyczącym przestępczości gospodarczej istotne mogą być dokumenty, nośniki danych lub urządzenia wykorzystywane do prowadzenia fikcyjnej działalności. Z kolei w sprawach związanych z nielegalnym posiadaniem broni szybkie odnalezienie niebezpiecznych przedmiotów może ograniczyć ryzyko kolejnego przestępstwa. Nie są to wyłącznie działania służące wykazaniu winy. Rzetelnie przeprowadzone przeszukanie może również ujawnić materiał podważający przyjętą wersję zdarzeń. Organy postępowania mają bowiem obowiązek badać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (art. 4 k.p.k.). Właściwym celem jest ustalenie prawdy, a nie potwierdzanie za wszelką cenę pierwszego podejrzenia.

Użyteczność przeszukania nie oznacza jednak, że powinno ono być automatycznym początkiem każdej sprawy. Prawo przewiduje rozwiązania pozwalające w określonych sytuacjach osiągnąć cel przy mniejszej ingerencji. Rzeczy mogące stanowić dowód albo podlegające zajęciu należy wydać na żądanie uprawnionego organu, a osobę, która je posiada, wzywa się do dobrowolnego wydania (art. 217 § 1–2 k.p.k.). Również przed rozpoczęciem przeszukania należy oznajmić jego cel i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów (art. 224 § 1 k.p.k.). Nie znaczy to, że dobrowolne przekazanie jednej rzeczy zawsze wyklucza dalsze czynności. Mogą istnieć podstawy, by przypuszczać, że pozostałe dowody nadal są ukrywane. Obowiązek wezwania ma jednak znaczenie praktyczne i gwarancyjne. Daje możliwość współpracy, może ograniczyć czas trwania czynności i zapobiec niepotrzebnemu przeglądaniu przestrzeni prywatnej. Pokazuje też, że przymus powinien odpowiadać rzeczywistej potrzebie, a nie przyzwyczajeniu organu.

Ważną barierą przed arbitralnością jest określenie, kto może zarządzić i przeprowadzić przeszukanie. Co do zasady dokonuje go prokurator albo, na polecenie sądu lub prokuratora, Policja, a w przypadkach przewidzianych ustawą również inny organ. Osobie, u której ma zostać przeprowadzona czynność, należy okazać postanowienie sądu lub prokuratora (art. 220 § 1–2 k.p.k.). Nie jest to jedynie formalność. Dokument wskazuje, że ingerencja wiąże się z postępowaniem prowadzonym na podstawie prawa, a nie z prywatną decyzją funkcjonariusza. Umożliwia także późniejszą ocenę podstaw i zakresu działania. Trzeba przy tym unikać uproszczenia, że każde przeszukanie w Polsce wymaga uprzedniego nakazu sądu. Ustawa dopuszcza również postanowienie prokuratora, a w określonych okolicznościach przewiduje tryb niecierpiący zwłoki. Poprawne rozumienie tych różnic ma znaczenie zarówno dla obywatela, jak i przyszłego funkcjonariusza, ponieważ wiedza prawna chroni przed bezpodstawnym kwestionowaniem czynności, ale również przed bezkrytycznym uznawaniem każdej ingerencji za legalną.

Szczególnie trudne są sytuacje, w których oczekiwanie na postanowienie mogłoby doprowadzić do utraty dowodów. Dokumenty mogą zostać zniszczone, dane usunięte, a poszukiwana osoba może opuścić miejsce pobytu. Dlatego w wypadkach niecierpiących zwłoki, gdy postanowienie sądu lub prokuratora nie mogło zostać wydane, organ przeprowadzający przeszukanie okazuje nakaz kierownika swojej jednostki lub legitymację służbową, a następnie niezwłocznie zwraca się o zatwierdzenie czynności. Na zgłoszone do protokołu żądanie osoby, u której dokonano przeszukania, postanowienie w przedmiocie zatwierdzenia należy doręczyć jej w terminie siedmiu dni od daty czynności; o prawie tym należy ją pouczyć (art. 220 § 3 k.p.k.). Tryb ten jest potrzebny, ale jego wyjątkowy charakter wymaga szczególnej odpowiedzialności. Pośpiech musi wynikać z realnych okoliczności, a nie z wygody organizacyjnej. Gdyby „niecierpiący zwłoki” stał się zwyczajowym uzasadnieniem, ustawowa gwarancja wcześniejszej kontroli zostałaby w znacznej mierze pozbawiona znaczenia.

O stopniu ingerencji decyduje nie tylko samo wejście do mieszkania, lecz również pora i sposób działania. Przeszukanie zamieszkałych pomieszczeń w porze nocnej, czyli między godziną 22 a 6, jest dopuszczalne tylko w wypadkach niecierpiących zwłoki. Czynność rozpoczętą za dnia można jednak kontynuować mimo nadejścia pory nocnej (art. 221 § 1–2 k.p.k.). Ograniczenie to chroni odpoczynek i poczucie bezpieczeństwa domowników. Nocne wejście funkcjonariuszy może wywołać szczególnie silny strach, zwłaszcza u dzieci, osób starszych lub chorych. Nie znaczy to, że interes tych osób zawsze uniemożliwia czynność, lecz powinien wpływać na sposób jej wykonania. Podobnie przeszukanie osoby i odzieży powinno być przeprowadzone, w miarę możliwości, przez osobę tej samej płci (art. 223 k.p.k.). Ustawodawca dostrzega więc, że skuteczność procesowa nie wyczerpuje oceny działania. Znaczenie ma także ochrona intymności oraz ograniczenie upokorzenia, które może towarzyszyć przeszukaniu.

Najpełniej obowiązek umiaru wyraża przepis nakazujący dokonywać przeszukania i zatrzymania rzeczy zgodnie z celem czynności, z zachowaniem umiaru i poszanowaniem godności osób, których dotyczą, bez wyrządzania niepotrzebnych szkód i dolegliwości (art. 227 k.p.k.). Ta regulacja powinna znajdować odzwierciedlenie w konkretnych decyzjach podejmowanych na miejscu. Jeżeli poszukiwany jest duży przedmiot, otwieranie najmniejszych pojemników może nie mieć racjonalnego związku z celem działania. Jeżeli zamkniętą szafkę można otworzyć kluczem, jej zniszczenie wymagałoby szczególnego uzasadnienia. Jeżeli obecne są dzieci, należy w miarę możliwości ograniczyć ich kontakt z najbardziej stresującymi elementami czynności. Umiar nie oznacza pobłażliwości ani rezygnacji z dokładności. Oznacza dobór takich metod, które pozwalają wykonać zadanie bez dokładania cierpienia lub szkody niemających znaczenia dla postępowania. Profesjonalizm funkcjonariusza ujawnia się właśnie w umiejętności połączenia stanowczości z opanowaniem.

Przeszukanie wiąże się z ryzykiem naruszenia praw także dlatego, że nie zawsze dotyczy wyłącznie osoby podejrzewanej o przestępstwo. Może zostać przeprowadzone w mieszkaniu jej rodziny, miejscu pracy albo lokalu osoby, u której znajdują się poszukiwane rzeczy. Sam fakt wykonania czynności nie stanowi zatem dowodu winy gospodarza. Również wobec oskarżonego obowiązuje domniemanie niewinności aż do stwierdzenia winy prawomocnym wyrokiem sądu (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP; art. 5 § 1 k.p.k.). W praktyce społecznej ta różnica bywa jednak pomijana. Widok funkcjonariuszy wynoszących przedmioty z mieszkania może stać się źródłem plotek i podejrzeń, których późniejsze wyjaśnienie nie usuwa całkowicie. Dlatego sposób komunikowania się, zachowanie dyskrecji oraz unikanie zbędnego ujawniania okoliczności sprawy mają istotną wartość. Organ nie powinien swoim postępowaniem sugerować, że podejrzenie jest równoznaczne ze skazaniem. Skutki reputacyjne bywają bowiem trwalsze niż sama czynność procesowa.

Współczesne znaczenie prywatności szczególnie wyraźnie ujawnia się przy przeszukiwaniu urządzeń elektronicznych. Telefon lub komputer nie jest już tylko przedmiotem użytkowym. Zawiera korespondencję, fotografie, historię kontaktów, informacje o zdrowiu, sprawach zawodowych i relacjach osobistych. Dostęp do jednego urządzenia może więc odsłonić większą część życia człowieka niż przeszukanie całego mieszkania. Przepisy dotyczące zatrzymania rzeczy i przeszukania stosuje się odpowiednio także do danych informatycznych, w tym korespondencji przesyłanej pocztą elektroniczną (art. 236a k.p.k.). Nie znosi to jednak konstytucyjnej ochrony tajemnicy komunikowania się ani zasady, że władze publiczne nie powinny pozyskiwać, gromadzić i udostępniać informacji o obywatelach innych niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym (art. 49 i art. 51 ust. 2 Konstytucji RP). Im większa techniczna możliwość odtworzenia prywatnego życia, tym większa powinna być staranność w określaniu celu, zakresu i sposobu analizy danych.

Problem danych cyfrowych pokazuje również, że ingerencja dotyka często osób postronnych. Na zabezpieczonym telefonie znajdują się wiadomości od członków rodziny, współpracowników czy klientów, którzy nie mają żadnego związku z przestępstwem. Nie można zakładać, że ich prywatność traci znaczenie tylko dlatego, że kontaktowali się z osobą objętą postępowaniem. Oczywiście oddzielenie informacji przydatnych od nieistotnych może wymagać specjalistycznej analizy. Nie każdą granicę da się wyznaczyć natychmiast podczas czynności. Tym bardziej potrzebne są jednak rzetelne uzasadnienie zakresu badania i odpowiedzialne postępowanie z uzyskanym materiałem. Możliwość techniczna nie powinna być utożsamiana z nieograniczonym uprawnieniem prawnym. Właśnie w tej dziedzinie najłatwiej o sytuację, w której poszukiwanie jednego dowodu prowadzi do nieproporcjonalnego poznania życia wielu ludzi.

Prawo chroni ponadto informacje, których poufność ma znaczenie szersze niż indywidualny interes ich posiadacza. Chodzi między innymi o tajemnicę zawodową i obrończą. Podczas przeszukania mogą zostać odnalezione dokumenty związane z udzielaniem pomocy prawnej, leczeniem czy wykonywaniem innych zawodów opartych na zaufaniu. Kodeks postępowania karnego przewiduje szczególny tryb postępowania z materiałami objętymi określonymi tajemnicami, obejmujący w przewidzianych sytuacjach przekazanie ich bez odczytywania prokuratorowi lub sądowi w opieczętowanym opakowaniu, a także odrębne rozwiązania dotyczące dokumentów związanych z wykonywaniem funkcji obrońcy (art. 225 k.p.k.). Ochrona ta nie jest zbędną przeszkodą w śledztwie. Bez niej człowiek mógłby obawiać się szczerej rozmowy z adwokatem albo przekazania lekarzowi informacji koniecznych do leczenia. Skuteczność organów ścigania musi być zatem uzgadniana również z warunkami prawidłowego funkcjonowania innych instytucji.

Istotnym zabezpieczeniem przed nadużyciami jest możliwość obserwowania przebiegu czynności i utrwalenie jej w dokumentacji. Osoba, u której przeprowadza się przeszukanie, ma prawo być przy nim obecna. Może także wskazać osobę, która będzie uczestniczyć w czynności, jeżeli nie uniemożliwi to przeszukania ani nie utrudni go w istotny sposób (art. 224 § 2 k.p.k.). Z przeszukania sporządza się protokół, a przepisy określają także wymagania dotyczące jego treści, w tym dokładnego oznaczenia zatrzymanych przedmiotów (art. 143 § 1 pkt 6 i art. 229 k.p.k.). Rzetelna dokumentacja pozwala ustalić, gdzie i w jakich okolicznościach znaleziono dowód oraz jakie zastrzeżenia pojawiły się podczas działania. Chroni obywatela przed nieprawidłowościami, a funkcjonariusza przed niesłusznymi oskarżeniami. Dobrze przeprowadzona czynność powinna być możliwa do odtworzenia nie tylko w pamięci jej uczestników, lecz także na podstawie wiarygodnego zapisu.

Gwarancje proceduralne mają jednak ograniczoną wartość, jeżeli osoba dotknięta ingerencją nie może skutecznie zakwestionować działania organu. Dlatego na postanowienia dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i dowodów rzeczowych oraz na inne czynności związane z tymi działaniami przysługuje zażalenie osobom, których prawa zostały naruszone (art. 236 k.p.k.). Kontrola nie powinna sprowadzać się do sprawdzenia, czy w dokumentacji znalazły się wymagane podpisy. Istotne jest również zbadanie podstaw czynności, jej zakresu oraz sposobu wykonania. W demokratycznym państwie prawnym organ stosujący przymus musi liczyć się z oceną własnych decyzji. Sama możliwość wniesienia środka zaskarżenia nie usuwa stresu ani nie naprawia automatycznie wszystkich szkód, ale ogranicza ryzyko bezkarności nadużyć. Znaczenie ma też konstytucyjne prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji RP).

Polski model ochrony prywatności należy postrzegać również w szerszym kontekście europejskim. Europejska Konwencja Praw Człowieka gwarantuje poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego, mieszkania oraz korespondencji. Dopuszcza ingerencję władzy publicznej tylko wtedy, gdy jest ona przewidziana przez prawo i konieczna w demokratycznym społeczeństwie dla realizacji wskazanych celów, w tym zapobiegania przestępstwom oraz ochrony praw innych osób (art. 8 ust. 1–2 EKPC). Standard ten potwierdza, że bezpieczeństwo jest prawnie uzasadnionym powodem ograniczenia prywatności, lecz nie stanowi blankietowego upoważnienia. W sprawie *Smirnov przeciwko Rosji* Europejski Trybunał Praw Człowieka zwrócił uwagę na problem nadmiernie szerokiego zakresu przeszukania i niewystarczających zabezpieczeń przed arbitralnością. Znaczenie takiego orzecznictwa polega na przypomnieniu, że legalność ingerencji nie może być oceniana wyłącznie według tego, czy formalnie wskazano przepis. Liczy się również jakość gwarancji oraz rzeczywista proporcjonalność działania.

Z perspektywy przyszłego funkcjonariusza szczególnie ważne jest odrzucenie przekonania, że prawa obywatela przeszkadzają w dobrej pracy policyjnej. W rzeczywistości przestrzeganie procedury zwiększa wiarygodność ustaleń, ogranicza spory dotyczące pochodzenia dowodów i wzmacnia społeczne zaufanie. Obywatel, który rozumie przyczynę ingerencji i widzi profesjonalne zachowanie funkcjonariuszy, ma większą szansę uznać działanie za uzasadnione, nawet jeżeli jest ono dla niego dotkliwe. Nie chodzi o stworzenie pozorów uprzejmości, ale o czytelne pouczenie, spokojną komunikację, dokładność i panowanie nad emocjami. Szczególnej odpowiedzialności wymaga sytuacja, gdy przeszukanie nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Brak dowodów nie usprawiedliwia przerzucania frustracji na domowników ani poszerzania czynności bez podstaw. Autorytet Policji wynika nie tylko ze zdolności użycia przymusu, lecz także z przekonania, że przymus ten pozostaje pod kontrolą prawa.

Ostatecznie tytułowa alternatywa wymaga doprecyzowania. Przeszukanie zawsze ingeruje w sferę prywatną, ale nie każda ingerencja jest bezprawnym naruszeniem prawa do prywatności. Może być koniecznym i legalnym środkiem wykrywania przestępstw, ochrony pokrzywdzonych oraz zabezpieczania dowodów. Staje się natomiast nadużyciem, gdy brakuje mu dostatecznej podstawy, gdy jego zakres przekracza potrzeby sprawy albo gdy sposób wykonania lekceważy godność człowieka. Właściwym rozwiązaniem nie jest więc ani rezygnacja z przeszukania, ani pozostawienie organom nieograniczonej swobody. Potrzebne są jasne przepisy, rzeczywista kontrola i kultura służby oparta na odpowiedzialności. Siłę państwa prawa poznaje się po tym, że potrafi skutecznie dotrzeć do ukrytego dowodu, nie uznając przy tym całego prywatnego życia obywatela za swoją własność.