Sarmatyzm- czym jest?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 18.01.2024 o 12:57

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 17.01.2024 o 13:18

Sarmatyzm jest terminem, który w historii polskiej kultury odnosi się do specyficznej ideologii oraz stylu życia szlachty polskiej, rozwijającej się od końca XVI wieku aż do upadku Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Jest to zjawisko o szerokim spektrum – obejmuje zarówno kwestie światopoglądowe, obyczajowe, jak i estetyczne. Nazwa pojęcia wywodzi się od legendarnego pokrewieństwa polskiej szlachty z Sarmatami, irańskim ludem wojowniczym, który zamieszkiwał w przeszłości tereny Europy Wschodniej.

Podstawą sarmackiego światopoglądu była przede wszystkim przekonanie o wyjątkowości i niezależności polskiej szlachty, którą postrzegano jako wolnych i równych sobie obywateli, praktycznie niepodległych władzy centralnej. Idea wolności szlacheckiej była ściśle złączona z instytucją złotej wolności, która zapewniała każdemu szlachcicowi prawo do głosu na sejmie i uczestnictwo w decyzjach dotyczących państwa. Sarmacka wizja społeczeństwa akcentowała także równość szlachecka, sprawiając, że nawet uboższy szlachcic miał te same prawa polityczne, co magnat.

Cechą charakterystyczną sarmatyzmu było także przekonanie o superioryzmie kultury sarmackiej nad innymi, co manifestowało się poprzez pogardę dla 'obcych', czyli niepolskich obyczajów oraz zachowanie izolacji wobec innych wpływów kulturalnych. Na przejawy tego ducha wskazuje choćby słynne powiedzenie: "Polak katolik, diabeł z obcym i frant z cudzoziemcem".

W kwestii obyczajowości sarmatyzm przejawiał się specyficznym stylem bycia i ubioru, który miał odzwierciedlać szlachecką dumę i tradycyjne wartości. Charakterystycznym elementem ubioru stała się kontusz – obszerny, ozdobnie haftowany wierzchni strój, pasowany szarfą oraz szabla przy boku, uzupełnione o okazały wąs i zarost. Duże znaczenie przypisywano również umiejętnościom rycerskim, takim jak fechtunek czy jazda konna.

Sarmatyzm miał również wpływ na kulturę artystyczną, przede wszystkim na literaturę i sztukę. W literaturze sarmackiej dominowały dwie główne formy: poezja okolicznościowa oraz sejmowa. Wielu pisarzy sarmackich, jak Jan Chryzostom Pasek czy Wacław Potocki, w swoich dziełach gloryfikowało bohaterstwo militarnego życia szlachty i jej walki z przeciwnościami losu, często w tonie pełnym nostalgii za minionymi czasami heroicznej przeszłości.

W sztuce sarmackiej wyjątkowo widoczna była fascynacja orientem – wschodnie wzory zdobnicze i motywy przeplatały się z rodzimą tradycją, tworząc charakterystyczną mieszankę. Portrety w typie sarmackim miały na celu podkreślenie statusu społecznego portretowanego, a zarazem gloryfikować ideały sarmackie.

Ostatecznie, sarmatyzm, choć pełen paradoksów i skrajności, miał znaczący wpływ na kształtowanie tożsamości polskiej i polskiego patriotyzmu. Na przestrzeni lat poglądy sarmackie uległy jednak przewartościowaniu. Dyskredytacja idei sarmackich, traktowanych często jako synonim zacofania i śmieszności, nastąpiła w okresie oświecenia, co ostatecznie przyczyniło się do odrzucenia wizji społeczeństwa i kultury opartej na sarmackim wzorcu.