"Apollo i Marsjasz" - interpretacja

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 25.07.2024 o 12:45

Rodzaj zadania: Analiza

Dodane: 25.07.2024 o 11:53

Twórczość Zbigniewa Herberta, jednego z najważniejszych polskich poetów XX wieku, charakteryzuje się głębokim intelektualizmem, bogatym wykorzystaniem tradycji literackiej oraz refleksyjnym podejściem do współczesności. Herbert, dzięki swojej specyficznej poetyce, zyskał miano autora „poezji myślącej”, będąc orędownikiem literatury, która nie tylko opisuje, ale i analizuje oraz krytycznie komentuje rzeczywistość. Postać Herberta, jako intelektualisty, doskonale odzwierciedla jego twórczość, w której liczne są odniesienia do historii, filozofii i mitologii, a jego bohater literacki – Pan Cogito – stał się symbolem intelektualnego bohatera naszych czasów.

„Apollo i Marsjasz” to jedno z bardziej rozpoznawalnych dzieł Herberta, pochodzące ze zbioru „Studium przedmiotu” (1961). Utwór nawiązuje do starożytnego mitycznego sporu między bogiem Apollinem a satyrem Marsjaszem, który od wieków symbolizuje konflikt dwóch podejść do sztuki i życia: apollińskiego – rozumnego i dionizyjskiego – emocjonalnego. W mitologii Marsjasz, frygijski satyr, podjął wyzwanie rzucone przez Apollina na pojedynek muzyczny na flecie, co zakończyło się jego srogą karą – obdarciem ze skóry. Herbert, reinterpretując tę historię, w swojej poezji ukazuje ją w sposób symboliczny i wielowymiarowy, pozostawiając pole do licznych interpretacji i refleksji.

W strukturalnej analizie „Apollo i Marsjasz” na pierwszy plan wysuwa się nietypowa forma utworu. Wiersz charakteryzuje się nieregularną budową, w której brak jest zgodności intonacyjnej i liczby zgłosek. Rezygnacja ze znaków interpunkcyjnych daje wierszowi minimalistyczny charakter, co wzmaga poczucie nieładu oraz bezpośredniości przekazu. Czytelnik zmuszony jest interpretować tekst w miarę jego czytania, bez przewodnika w postaci interpunkcji, co oddaje chaotyczność i brutalność opisywanej sceny. Herbert wybiera biały wiersz, czyli poezję wolną, odrzucającą rymy, co dodatkowo podkreśla nowoczesność i swobodę formalną jego twórczości.

Pod względem narracyjnym utwór reprezentuje lirykę pośrednią. Narrator relacjonuje wydarzenia, jednak nie stając się ich moralizatorem, pozwala czytelnikowi na własną interpretację. Brak subiektywnych refleksji narratora tworzy neutralny punkt widzenia, przez co odbiorca zostaje postawiony w roli sędziego – samodzielnie oceniając postępowanie bohaterów oraz wpływ ich działań. Jest to szczególnie istotne w kontekście moralnej niejednoznaczności przedstawionego konfliktu.

Warstwa stylistyczna utworu Herberta jest zgodna z jego minimalistycznym podejściem do poezji. Autor ogranicza się w środkach wyrazu, co nie ujmuje jednak plastyczności opisu – przeciwnie, epitety takie jak „łyse góry wątroby” czy „obdarty ze skóry” są obrazowe i brutalne, celowo przerysowane w swojej naturalistycznej formie, aby wzmocnić emocjonalny wydźwięk sceny. Powtórzenia, takie jak „krzyk Marsjasza”, podkreślają intensywność cierpienia i powtarzający się dramat, zaś wyliczenia, np. „pokarmów białe wąwozy, szumiące lasy płuc”, intensyfikują groteskowość i makabryczne detale obrazu.

Najważniejszy jednak element stylizacji wiersza to kontrast. Postacie Apollina i Marsjasza są dwoistością – Apollin reprezentuje spokojną, zdystansowaną sztukę, podczas gdy Marsjasz jest pełen emocji, spontaniczny, realistyczny w swych odczuciach. Kontrast ten nie dotyczy jednak tylko ich osobowości, ale i symboliki sztuki, którą reprezentują. Apollin to symbol sztuki apollińskiej – wyrafinowanej, kontrolowanej, kierowanej ku publicznemu poklaskowi. Marsjasz natomiast symbolizuje sztukę dionizyjską – emocjonalną, prymitywną, łączącą się z naturą, a przy tym szczerą i autentyczną.

Apollo, jako syn Zeusa i Leto, jest uosobieniem doskonałości olimpijskiej, patronem sztuk, który w swojej postawie dąży do perfekcji formalnej. Jego twórczość charakteryzuje się wyzbyciem emocji na rzecz estetyki i formy, a jego zwycięstwo w pojedynku z Marsjaszem bogowie uznali za triumf tej właśnie artystycznej precyzji i chłodnej doskonałości. Jednak Herbert subtelnie zaznacza, że triumf Apollina nie jest jednoznaczny – jego końcowy krzyk, wynikający z moralnej przegranej, a nie fizycznego bólu, wskazuje na puste zwycięstwo, pozbawione głębszej wartości.

Marsjasz, frygijski satyr, reprezentuje przeciwieństwa Apollina: jest symbolem artysty naturalnego, którego twórczość jest nieprzewidywalna, pełna życia i dynamiczna. Marsjasz ucieleśnia sztukę dionizyjską, która nie poszukuje zewnętrznego uznania, lecz kieruje się autentycznymi emocjami i bliskością natury. Jego cierpienie, przedstawione przez Herberta z naturalistyczną brutalnością, jest metaforą męczeństwa twórcy, który w konfrontacji z apollińskim formalizmem przegrywa – nie dlatego, że jego sztuka jest gorsza, ale dlatego, że jest mniej doceniana przez zewnętrzne, rygorystyczne kryteria estetyczne.

Konfrontacja Apollina i Marsjasza ma więc gorzki smak, rezonując z głębszą refleksją na temat natury sztuki. Z jednej strony mamy styl apolliński – formalny, kontrolowany, a z drugiej, dionizyjski – pełen emocji i wewnętrznej prawdy. Herbert pokazuje, że w takiej konfrontacji nie ma wyraźnego zwycięzcy. Apollin, obdarzony słodyczą oficjalnego zwycięstwa, przegrywa moralnie, zaś Marsjasz, mimo cierpienia i rozpaczy, zachowuje autentyczność i szczerość swojego wyrazu. Symboliczne przeciwstawienie ich krzyków wzmacnia tę metaforę – pusty, niemoralny krzyk Apollina oraz emocjonalny, przepełniony bólem krzyk Marsjasza pokazują dwie strony sztuki – formalizm i żywiołowość.

Herbert w swoim utworze daje czytelnikowi przestrzeń do oceny tych dwóch postaw. Przypomina, że ideał sztuki powinien łączyć dobro, piękno i prawdę, jak w filozofii platońskiej, a jednocześnie wskazuje na trudność w osiągnięciu tej harmonii. Komplikując relacje między formą a emocjami, poeta pokazuje, że sztuka doskonała musi umiejętnie je łączyć, balansować pomiędzy apollińskim formalizmem a dionizyjską swobodą wyrazu.

Z tego utworu Zbigniewa Herberta wynika refleksja na temat potrzeby jedności emocji i formalizmu w sztuce, co w kontekście jego twórczości ma znaczenie szczególne. „Apollo i Marsjasz” staje się dyskusją o sztuce, jej znaczeniu i wartości, przypominając o tym, że prawdziwa sztuka nie polega ani na samej formie, ani tylko na emocjach, ale na harmonijnym połączeniu obu elementów.

Zbigniew Herbert, dzięki swojemu intelektualnemu podejściu, stawia wymagania przed czytelnikiem – jego poezja wymaga nie tylko zrozumienia kontekstu historycznego i literackiego, ale także głębszej refleksji filozoficznej. Utwór „Apollo i Marsjasz” jest doskonałym przykładem tej wielowarstwowości i uniwersalności przekazu. Herbert pokazuje, że dualizm w sztuce jest nieustająco aktualny, a poezja może stać się przestrzenią do rozmowy o fundamentalnych kwestiach ludzkiej egzystencji i twórczości.