"Herostrates" - interpretacja

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 10.08.2024 o 8:48

Rodzaj zadania: Analiza

Dodane: 10.08.2024 o 8:26

Jan Lechoń, pseudonim artystyczny Leszka Serafinowicza, to jeden z najbardziej znanych polskich poetów okresu międzywojennego oraz członek grupy literackiej Skamander. Jego twórczość, często nawiązująca do złożonych problemów tożsamości narodowej, budziła kontrowersje, ale też miała ogromne znaczenie dla ówczesnej literatury. Lechoń zadebiutował w 1920 roku tomikiem „Karmazynowy poemat”, który ukazał się jako manifest nowej poetyki, odcinającej się od romantycznych wzorców i postulującej nowe, pozbawione martyrologii podejście do literatury i patriotyzmu. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych i jednocześnie przenikliwych utworów Lechonia jest wiersz „Herostrates”, w którym poeta kwestionuje narodowe świętości i proponuje nową perspektywę na kształtowanie tożsamości narodowej w kontekście odradzającej się niepodległości Polski.

Wiersz „Herostrates” charakteryzuje się staranną, regularną budową. Składa się z dziewięciu czterowersowych strof, w których Lechoń zastosował trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie. Taki układ nadaje tekstowi rytmiczność, porównywalną z melodią, która jest zgodna z tradycyjną formą polskiego wiersza sylabicznego, lecz wprowadza nowe treści i emocje. Rymy okalające wzmacniają zamknięty charakter każdej strofy, co podkreśla zwartą strukturę utworu i jego wewnętrzną harmonię.

Liryka bezpośrednia w wierszu „Herostrates” odgrywa kluczową rolę. Podmiot liryczny, który nie utożsamia się bezpośrednio z autorem, ale pełni funkcję jego głosu, używa czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej oraz odpowiednich zaimków, jak np. „roz­ka­zu­ję”, „wieść mi o tym ra­do­sną przy­nie­ście”, „nie chcę nic in­ne­go”. Postać ta jawi się jako przywódca, zarządca, który wzywa do obalenia starych symboli i budowania nowej tożsamości narodowej. Cytaty takie jak „nie Pol­skę zo­ba­czę”, „spać nie mogę”, „chciał­bym raz zo­ba­czyć”, „rozkruszę”, „obudzę” podkreślają nie tylko bezpośrednią interakcję z odbiorcą, ale również silne zaangażowanie podmiotu lirycznego w rewolucyjny proces oczyszczenia kultury i przekształcenia narodowych świętości.

Warstwa stylistyczna wiersza jest złożona i bogata w różnorodne środki wyrazu. Apostrofy kierowane do zbiorowości i jednostek, takie jak „zwal­cież mi Łazien­ki kró­lew­skie w War­sza­wie” czy „po­krusz­cie na ka­wał­ki gip­so­we fi­gu­ry a Ce­res kło­so­no­śną utop­cie mi w sta­wie”, nadają tekstowi dramatyzm i ukazują desperackie poszukiwanie nowych dróg przez podmiot liryczny. Personifikacje, jak „ty­sią­cz­ne się wior­sty roz­sia­dła nam Pol­ska” czy „wy­szła nam Pol­ska z urzę­du w po­wie­cie”, wprowadzają obraz dynamicznego, żyjącego organizmu narodowego, który przez wieki był uśpiony i uwięziony w schematach przeszłości. Epitety, np. „cier­nio­wej ko­ro­nie”, „bez­no­dzy żoł­nie­rze”, „łzą wiecz­ną”, nadają wierszowi głębię i kompleksowość, wzbogacając warstwę emocjonalną utworu. Z kolei metafory, takie jak „pa­pu­ga wszyst­kich lu­dów – w cier­nio­wej ko­ro­nie”, dodają utworowi alegorycznego charakteru, zbliżając go do formy przypowieści lub manifestu. Porównania i wykrzyknienia w rodzaju „ka­le­ka, jak bez­no­dzy żoł­nie­rze szpi­tal­ni” czy „Za­bij­cie go!” dodają wierszowi dramatycznego napięcia oraz podkreślają determinację lirycznego "ja".

Lechoń w swojej twórczości dążył do zerwania z romantycznym mesjanizmem i martyrologią. Poetę drażniły skostniałe wzorce literatury patriotycznej, które dominowały w polskiej świadomości narodowej. W „Herostratesie” proponuje nową wizję Polski i literatury. Zamiast opowiadać o heroicznych zrywach, poezja powinna dotyczyć codziennego życia, być blisko rzeczywistości i realnych problemów. Nowa Polska, w oczach Lechonia, powinna skupić się na budowaniu nowoczesnego społeczeństwa, a nie na ciągłym gloryfikowaniu przeszłości. W tym kontekście podmiot liryczny wspomina przymusową emigrację Polaków, która była jednym z ważnych epizodów martyrologii narodu. Jednak zamiast traktować ją jako powód do dumy i martyrologicznego uniesienia, Lechoń postuluje zrywanie z tym balastem i skupianie się na przyszłości.

Krytyka romantyzmu widoczna jest w „Herostratesie” na wielu poziomach. Lechoń zrywa z nacjonalizmem i ksenofobią, które były silnie obecne w twórczości poprzednich pokoleń. Jego apel o powrót do prostoty i naturalności to de facto wezwanie do odrzucenia sztuczności romantycznego patriotyzmu. Symboliczne znaczenie ma tu tytułowy Herostrates – postać z antyku, która spaliła świątynię Artemidy, by zyskać sławę. W kontekście wiersza Lechonia, Herostrates symbolizuje obsesyjność na punkcie własnej wielkości i pragnienie sławy za wszelką cenę, co może być odpowiednikiem polskiego martyrologium. Równocześnie przywołanie postaci Ceres, rzymskiej bogini rolnictwa i płodności, symbolizuje umiar, harmonię i powrót do naturalnych wartości, zastępując zastygłe w sentymentalizmie symbole narodowe.

Nawiązania do twórczości Mickiewicza i Słowackiego są elementem głębokiej analizy i krytyki literackiej przedstawicieli romantyzmu. Lechoń krytykuje gloryfikację dawnych bohaterów narodowych, takich jak Jan Kiliński, przypominając tym samym, że naród, aby iść do przodu, musi odrzucić niektóre ze swoich dawnych mitów. Nostalgia za dawnymi czasami, jak np. w „Uspokojeniu” Słowackiego czy w „Grobie Agamemnona”, jest dla Lechonia pułapką uniemożliwiającą realny rozwój. Mickiewiczowskie motywy w „Dziadach” również są tu przemyślane krytycznie – Lechoń uważa bowiem, że zamiast zagłębiać się w dawnych żalach i klęskach, poezja powinna inspirować do działania tu i teraz.

Intensywna krytyka „polskiego” melancholizmu jest centralnym elementem wiersza. Lechoń podkreśla potrzebę działania i zmiany zamiast pogrążania się w żalu i wspomnieniach. Pesymizm i nostalgia, które dominowały w polskiej literaturze romantycznej, uważane są przez poetę za przeszkody na drodze do osiągnięcia nowoczesności i postępu.

Rola poety w społeczeństwie, jaką proponuje Lechoń, jest rewolucyjna. Poeta ma być reformatorem, zrywającym ze starymi ideami i inspirującym do budowy nowego, lepszego świata. Zadaniem poezji jest motywowanie do budowania nowej Polski, opartej na rzeczywistości i autentyczności. Styl przypominający manifesty futurystyczne, w których przeszłość zostaje odrzucona na rzecz przyszłości, podkreśla rewolucyjność podejścia Lechonia. Poezja przestaje być tutaj jedynie formą artystycznej ekspresji – staje się narzędziem społecznej zmiany i postulatem nowych wartości.

Podsumowując, utwór „Herostrates” Jana Lechonia stanowi manifest nowej, pozbawionej martyrologicznego balastu literatury, która jest odważna w krytyce przeszłości i zdeterminowana w tworzeniu przyszłości. Poeta stawia sobie za cel stworzenie nowej wizji Polski, w której poezja odzwierciedla realne potrzeby i problemy współczesnego człowieka. W kontekście zmian społecznych i politycznych w ówczesnej Polsce, przesłanie wiersza jest niezwykle aktualne i inspirujące. Dlatego „Herostrates” pozostaje jednym z kluczowych utworów w dorobku Lechonia oraz znaczącym głosem w polskiej literaturze XX wieku.