Rola sztuki i artysty w „Confiteorze” S. Przybyszewskiego i eseju „Sztuka” J. Tischnera.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 17.07.2024 o 20:56

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: 17.07.2024 o 20:02

W różnych epokach literackich rola sztuki i artysty ulegała znacznym przekształceniom. W starożytności sztuka często służyła celom religijnym i społecznym, w średniowieczu dominowała treść dydaktyczna i moralizatorska, natomiast renesans i barok przyniosły większą swobodę twórczą i kult indywidualizmu. W XIX wieku sztuka zaczęła przeżywać kryzys, którego kulminacją był modernizm, pełen nowych, kontrowersyjnych idei. W tym kontekście warto zestawić modernistyczne spojrzenie na sztukę, prezentowane przez Stanisława Przybyszewskiego w „Confiteorze”, z refleksyjno-etycznym podejściem ks. Józefa Tischnera w eseju „Sztuka”.

Stanisław Przybyszewski, jeden z najważniejszych przedstawicieli polskiego modernizmu, w „Confiteorze” manifestuje skrajne stanowisko wobec roli sztuki jako absolutnie niezależnej dziedziny, której jedynym celem jest ona sama. Z kolei ks. Józef Tischner, filozof oraz teolog, w swoim eseju podejmuje refleksję nad etycznymi i społecznymi aspektami sztuki, sugerując, że twórczość powinna być ściśle związana z wartościami moralnymi i potrzebami społecznymi.

Część I: „Confiteor” S. Przybyszewskiego

Artysta w rozumieniu Przybyszewskiego to nadczłowiek, istota wyjątkowa, która stoi ponad codziennością i trywialnością życia. Twórca jest kimś wyjątkowym, kto potrafi przeniknąć tajemnice rzeczywistości, a jego status przewyższa zwykłe ludzkie doświadczenia. Kluczowym cytatem z „Confiteora” jest: „Artysta musi stać ponad życiem, być jak Bóg w swej twórczości”. Przybyszewski kreuje artystę jako proroka i maga, który zna tajemnice świata i posiada zdolność przekraczania granic, które ograniczają zwykłych śmiertelników.

Sztuka według Przybyszewskiego jest najwyższą formą religii, a artysta pełni rolę kapłana, czciciela piękna. Sztuka ma być elementem abstrakcyjnym i wiecznym, który nie jest podporządkowany żadnym utylitarnym celom. Pewna tajemniczość i potęga sztuki sprawiają, że jest ona czymś więcej niż tylko produktem ludzkiej kreatywności – staje się prawdziwym „praźródłem”, nie podlegającym ziemskiej logice.

Przybyszewski krytykuje sztukę zaangażowaną, przeciwstawiając się realizmowi, który podporządkowuje twórczość określonym celom społecznym lub politycznym. Argumentuje, że takie podejście ogranicza uniwersalność sztuki i zawęża jej pole działania. Sztuka, według Przybyszewskiego, powinna być wolna od jakichkolwiek zewnętrznych przymusów, gdyż tylko wtedy może osiągnąć swój najwyższy potencjał.

Z manifestu Przybyszewskiego wynika, że sztuka jest elitarna i dostępna jedynie dla nielicznych, którzy potrafią zrozumieć i docenić jej prawdziwą wartość. Artysta jest narzędziem absolutu, istotą o wyjątkowej wrażliwości, która przenosi nas w inny, wyższy wymiar rzeczywistości.

Część II: Esej „Sztuka” J. Tischnera

Rola artysty według Tischnera różni się znacząco od wizji Przybyszewskiego. Tischner uważa, że sztuka jest wyrazem ducha i kreatywności, a nie autonomiczną siłą oderwaną od rzeczywistości. Natchnienie i akt tworzenia to proces, który jest blisko związany z wolnością i indywidualnością autora. Wolność w sztuce nie oznacza anarchii, ale świadome działanie, które ma służyć określonym wartościom i ideałom.

Tischner podkreśla etyczny wymiar sztuki, łącząc ją z wartościami takimi jak prawda, szczerość i piękno. Twierdzi, że sztuka pozbawiona etyki staje się „swawolną”, a jej wartość maleje. Dla Tischnera nieodłącznym elementem twórczości jest odpowiedzialność moralna artysty, co stanowi opozycję do koncepcji Przybyszewskiego, który widzi w sztuce absolutną wolność i autonomię.

Wrażliwość na sztukę jest cechą, której Tischner przykłada ogromną wagę. Każdy artysta jest wyjątkowy i nie powinien być oceniany względem innych. Współczucie dla artystów, którzy mają trudności z wyrażeniem swojej twórczości, jest świadectwem zrozumienia dla ludzkiej słabości i ograniczeń. Tischner podkreśla, że sztuka powinna wspierać, a nie wykluczać – zarówno twórców, jak i odbiorców.

Tischner krytycznie podchodzi do przymusu idei w sztuce, podobnie jak Przybyszewski. Natomiast podkreśla, że presja ideologiczna zniekształca autentyczność i szczerość twórczości. Przymus ideologiczny prowadzi do powstawania „wyrobników sztuki”, którzy tworzą nie dla osobistego wyrazu, ale w zgodzie z zewnętrznymi oczekiwaniami. Zarówno Tischner, jak i Przybyszewski dostrzegają negatywny wpływ przymusu ideologicznego na prawdziwą wartość sztuki, choć wyciągają z tego różne wnioski.

Porównanie podejścia Przybyszewskiego i Tischnera

Jednak różnice są równie znaczące. Przybyszewski ceni autonomię sztuki, stawiając ją ponad wartościami społecznymi i moralnymi. Dla niego sztuka jest absolutem, który nie podlega jakimkolwiek zewnętrznym przymusom. Tischner, przeciwnie, podkreśla etyczny wymiar sztuki, jego zdaniem sztuka powinna być ściśle związana z wartościami moralnymi i potrzebami społecznymi. Sztuka nie jest dla niego elitarną sferą, ale środkiem wyrażania uniwersalnych potrzeb ludzkich.

Analizując relację sztuki i społeczeństwa, Przybyszewski przedstawia sztukę jako elitarne przedsięwzięcie przeznaczone dla nielicznych odbiorców. Tischner z kolei sugeruje, że sztuka powinna być dostępna dla wszystkich, odzwierciedlając społeczne i indywidualne potrzeby człowieka.

Zakończenie

Refleksję nad tymi koncepcjami można przenieść na współczesne postrzeganie roli sztuki i artystów. Czy sztuka powinna być autonomicznym bytem oddzielonym od realiów społecznych, czy też musi odpowiadać na potrzeby i wartości społeczeństwa? Współczesna sztuka często balansuje między tymi skrajnymi stanowiskami, poszukując miejsca, w którym wartości estetyczne i etyczne spotykają się i dopełniają.

Osobiście skłaniam się ku refleksyjno-etycznemu podejściu Tischnera, uważając, że sztuka, która jest w stanie komunikować się z odbiorcami i wzbudzać refleksję nad ważnymi aspektami życia, ma większą wartość dla społeczeństwa. Jednak niezależność twórcza i swoboda artystyczna, jakie proponuje Przybyszewski, są również niezbędne, gdyż to one pozwalają artystom na wyrażenie swoich najgłębszych myśli i uczuć bez żadnych ograniczeń.