Funkcjonowanie grup społecznych w zakładach karnych na podstawie polskiej literatury naukowej

Rodzaj zadania: Referat

Dodane: 17.01.2026 o 14:10

Funkcjonowanie grup społecznych w zakładach karnych jest złożonym zagadnieniem, które od lat przykuwa uwagę socjologów, psychologów i kryminologów. Analiza społeczeństwa więziennego dostarcza nieocenionej wiedzy na temat ludzkich zachowań, wpływu izolacji na jednostkę oraz mechanizmów przetrwania w trudnych warunkach. W literaturze polskiej podejmującej tematykę zakładów karnych, odnajdujemy zarówno empiryczne badania, jak i teoretyczne rozważania dotyczące tej specyficznej formy życia społecznego.

Zacznijmy od zrozumienia, jak więzienie jako instytucja totalna wpływa na powstawanie i funkcjonowanie grup społecznych. Erving Goffman, co prawda nie polski badacz, w swojej koncepcji instytucji totalnych wskazał, że więzienie stanowi zamknięty świat, w którym życie podlega ścisłej kontroli. W polskich badaniach nad tym zagadnieniem, na przykład w pracach Leszka Kwaśniewskiego, często wspomina się, że w takim środowisku naturalnie pojawiają się mikrostruktury społeczne, które pozwalają jednostkom adaptować się do nowych warunków.

W literaturze polskiej często opisuje się więzienie jako środowisko, w którym relacje społeczne przybierają specyficzną formę. Znaczącą rolę odgrywają tutaj nieformalne normy i zasady, które są nierzadko sprzeczne z formalnymi regulacjami instytucji penitencjarnej. W książce "Socjologia więzienia" autorstwa Wojciecha Zalewskiego, autor wskazuje, że jednym z głównych zjawisk funkcjonujących w więzieniach są tak zwane subkultury więzienne. To zróżnicowane grupy osadzonych, które różnią się od siebie statusem, hierarchią oraz systemem wartości. Wyróżnia się wśród nich na przykład grupy związane z tzw. "grypsowaniem", charakteryzujące się specyficznym kodeksem postępowania i językiem.

Hierarchia w więzieniu często opiera się na sile fizycznej, ale także na zdolności do manipulacji i strategicznym myśleniu. W społeczności więziennej dużą rolę odgrywa kapitał społeczny i kulturowy, co podkreśla w swoich badaniach Anna Lipowska-Teutsch. Więźniowie o wyższym statusie często są w stanie zapewnić sobie lepsze warunki bytowe, a ich pozycja w hierarchii pozwala wpływać na życie codzienne innych osadzonych.

W literaturze porusza się także problem więziennych przywódców, którzy często rządzą za pomocą strachu i przemocy. Jak wskazuje Waldemar Urban w "Strukturach przemocy w więzieniach", metodologia rządzenia w takich grupach opiera się na użyciu siły i presji psychicznej. Dochodzi do tego, że nawet nieformalne struktury więzienne stosują systemy kar i nagród, które przypominają działania oficjalnych struktur zakładu karnego.

Jakkolwiek więzienia są miejscami, gdzie panuje wzmożona atmosfera konfliktu, istnieje również miejsce na tworzenie więzi opartych na wsparciu i współdziałaniu. W badaniach polskich widoczny jest obraz więzienia jako miejsca, gdzie jednostki mimo trudnych warunków potrafią tworzyć pozytywne relacje. Współpraca w grupach pozwala osadzonym przetrwać ekstremalne warunki, adaptować się społecznie i utrzymać zdrowie psychiczne. Książka Ewy Tarkowskiej "Więzienna codzienność" wskazuje na różnorodne formy więzi koleżeńskich, jakie rozwijają się w więzieniach, podkreślając aspekt solidarności i wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

Równocześnie literatura wskazuje na rolę instytucjonalnych działań i programów resocjalizacyjnych w kształtowaniu relacji społecznych w zakładach karnych. Badania Katarzyny Boratyńskiej w publikacji "Resocjalizacja w systemie penitencjarnym" sugerują, że dobrze skonstruowane programy resocjalizacyjne mogą wpływać na redukcję patologicznych zachowań oraz sprzyjać budowaniu konstruktywnych grup społecznych wewnątrz więzień. Programy edukacyjne, terapeutyczne, ale i organizacja zajęć rekreacyjnych tworzą pole do nawiązywania pozytywnych relacji między osadzonymi.

Podsumowując, funkcjonowanie grup społecznych w zakładach karnych na podstawie polskiej literatury naukowej ukazuje złożoność i wielowymiarowość relacji w specyficznym środowisku socjalnym więzienia. Grupy te kształtują się na bazie różnych elementów, od subkultur po programy resocjalizacyjne, co wskazuje na dynamiczny i wieloaspektowy charakter życia społecznego w instytucji totalnej. Studium tej tematyki daje wgląd nie tylko w mechanizmy przetrwania w ekstremalnych warunkach, ale i w dążenie do zachowania ludzkiej godności i więzi społecznych, niezależnie od kontekstu, w jakim znajduje się jednostka.