Teoria strukturalna R. Mertona

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.04.2025 o 21:54

Rodzaj zadania: Referat

Dodane: 12.04.2025 o 23:20

Robert K. Merton, jeden z najważniejszych socjologów XX wieku, wniósł znaczący wkład w rozwój teorii socjologicznych, w tym poprzez swoją teorię strukturalną, znaną również jako teoria anomii. Teoria ta koncentruje się na zależnościach między strukturą społeczną a zachowaniem jednostek, analizując, jak niezgodności między celami kulturowymi a dostępnością instytucjonalnych środków prowadzą do zróżnicowanych form adaptacji społecznej.

W sercu teorii Mertona leży koncepcja anomii, zapożyczona od Émile'a Durkheima, która odnosi się do stanu, w którym normy społeczne tracą swoją moc regulacyjną. Merton rozwija tę ideę, wskazując, że anomia pojawia się, gdy istnieje rozbieżność między uznawanymi przez kulturę celami a społecznie zdefiniowanymi środkami ich osiągnięcia[1]. W kontekście społeczeństwa amerykańskiego, które Merton badał, celem tym była często finansowa i materialna pomyślność, natomiast dostęp do środków takich jak edukacja i zatrudnienie był nierównomiernie dystrybuowany[2].

Jednym z kluczowych elementów teorii Mertona jest jego typologia adaptacji będących odpowiedzią na anomię. Wyróżnia on pięć podstawowych typów reakcji: konformizm, innowację, rytualizm, wycofanie się i bunt. Konformizm odnosi się do akceptacji zarówno celów, jak i środków, co jest najczęstszą formą adaptacji w społeczeństwie. Innowacja, z kolei, polega na akceptacji kulturowych celów, ale przy jednoczesnym odrzuceniu uznanych środków, co prowadzi do poszukiwania alternatywnych dróg ich realizacji — często nielegalnych[3].

Rytualizm to adaptacja, w której jednostki porzucają cele kulturowe, ale nadal skrupulatnie przestrzegają konwencjonalnych środków. Wycofanie się to forma ucieczki od presji społecznych, poprzez rezygnację zarówno z celów, jak i środków. Bunt, ostatni typ adaptacji, oznacza zarówno odrzucenie celów i środków, jak i próbę zastąpienia ich nowymi, często rewolucyjnymi propozycjami[4].

Teoria strukturalna Mertona nie tylko przedstawia złożony obraz adaptacji do norm społecznych, ale również formułuje podstawy do badania zjawisk dewiacyjnych i przestępczości. Wskazuje, że znaczna część dewiacyjnych zachowań może być zrozumiana jako forma innowacyjnych adaptacji do strukturalnych ograniczeń, co z kolei prowadzi do powstawania subkultur przestępczych[5].

Merton podkreśla również znaczenie roli środowiska społecznego i ekonomicznego w kształtowaniu przestępczości. Osoby z marginesu społecznego, które nie mają dostępu do legalnych środków osiągania sukcesu, są bardziej skłonne do innowacyjnych form zachowań. W ten sposób teoria Mertona przyczynia się do socjologii przestępczości, oferując wyjaśnienie, dlaczego przestępczość często koncentruje się w społecznościach zmagających się z ubóstwem i wykluczeniem społecznym[6].

Warto również zaznaczyć, że teoria strukturalna Mertona, chociaż skoncentrowana na kondycji społeczeństwa amerykańskiego w połowie XX wieku, nadal ma znaczenie we współczesnych analizach społecznych. Dzięki swojej elastyczności, znajdują zastosowanie w badaniu różnych kontekstów kulturowych i społecznych, pozwalając na zrozumienie złożonych relacji między jednostką a strukturą społeczną[7].

Jakkolwiek teoria strukturalna Mertona otrzymała uznanie, nie jest pozbawiona krytyki. Jednym z jej głównych ograniczeń jest skupienie się na strukturze i instytucjach formalnych przy jednoczesnym pominięciu dynamiki władzy i wpływu nieformalnych sieci społecznych. Ponadto, teoria ta może zaniedbywać znaczenie indywidualnych wyborów i motywacji, które nie zawsze są ograniczone przez strukturalne warunki[8].

Podsumowując, teoria strukturalna R. Mertona nadal stanowi istotny element analizy socjologicznej, oferując ramy do zrozumienia złożoności ludzkiego działania w kontekście strukturalnym. Wskazuje na znaczenie nierówności strukturalnych w kształtowaniu różnych form adaptacji, a przez to dostarcza narzędzi do analizy dewiacji i przestępczości w społeczeństwie.

---

Przypisy:

1. R. Merton, *Teoria anomii. Problemy struktury społecznej*, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2008, s. 56-59. 2. Tamże, s. 63-68. 3. Tamże, s. 85-89. 4. Tamże, s. 91-95. 5. J. Szacki, *Historia myśli socjologicznej*, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2002, s. 302-308. 6. A. Giddens, *Socjologia*, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 2004, s. 234-237. 7. R. Merton, *Teoria anomii. Problemy struktury społecznej*, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2008, s. 120-125. 8. J. Szacki, *Historia myśli socjologicznej*, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2002, s. 310-315.