System filozoficzny Platona: analiza i interpretacja

Rodzaj zadania: Referat

Dodane: dzisiaj o 13:41

System filozoficzny Platona

Spis treści

1. Wstęp 2. Miejsce Platona w dziejach filozofii 3. Podstawy platońskiej metafizyki 4. Teoria idei jako centrum systemu filozoficznego 5. Epistemologia Platona: poznanie, prawda i anamneza 6. Antropologia filozoficzna: dusza, ciało i człowiek 7. Etyka Platona i idea dobra 8. Filozofia polityczna Platona 9. Kosmologia i filozofia przyrody 10. Znaczenie dialogu i metoda filozofowania 11. Wewnętrzne napięcia i krytyka systemu platońskiego 12. Zakończenie Bibliografia

1. Wstęp

Platon należy do tych myślicieli, których wpływ na dzieje kultury europejskiej trudno przecenić. Jego filozofia nie stanowi zbioru luźnych refleksji, lecz rozbudowany i wielowarstwowy system obejmujący zagadnienia metafizyczne, epistemologiczne, etyczne, polityczne, antropologiczne i kosmologiczne. Właśnie ta całościowość sprawia, że filozofia Platona pozostaje jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla późniejszej tradycji filozoficznej. Nieprzypadkowo wielu badaczy uznaje, że znaczna część filozofii europejskiej rozwijała się albo w bezpośrednim nawiązaniu do Platona, albo w sporze z nim.

Celem niniejszego referatu jest przedstawienie systemu filozoficznego Platona jako spójnej całości, przy jednoczesnym uwzględnieniu jego złożoności i ewolucji. Analiza będzie koncentrowała się przede wszystkim na najważniejszych elementach tej filozofii: teorii idei, koncepcji poznania, nauce o duszy, etyce, polityce oraz kosmologii. Szczególne znaczenie będzie miało ukazanie wzajemnych powiązań pomiędzy tymi działami. U Platona bowiem metafizyka nie jest oderwana od etyki, a polityka nie może być zrozumiana bez wcześniejszego namysłu nad naturą człowieka i strukturą rzeczywistości.¹

Warto zaznaczyć, że filozofia Platona nie przybiera formy systematycznego traktatu, lecz została wyrażona głównie w dialogach. Z jednej strony utrudnia to rekonstrukcję jednolitego systemu, z drugiej jednak stanowi istotny element jego myślenia. Prawda nie zostaje bowiem u Platona po prostu zadekretowana, lecz odsłania się w ruchu rozmowy, sporu, pytań i odpowiedzi. Mimo tej literacko-dialogicznej formy, z dzieł Platona wyłania się wyraźna struktura filozoficzna, której centrum stanowi rozróżnienie między światem zmysłowym a światem idei.

2. Miejsce Platona w dziejach filozofii

Platon żył w latach 427–347 p.n.e. i był uczniem Sokratesa oraz nauczycielem Arystotelesa. Urodził się w Atenach w rodzinie arystokratycznej, co miało znaczenie dla jego zainteresowań politycznych. Doświadczenie kryzysu polis, wojny peloponeskiej i śmierci Sokratesa głęboko wpłynęło na jego myślenie. Egzekucja mistrza, przeprowadzona decyzją ateńskiego sądu, ugruntowała w nim przekonanie, że życie polityczne oparte wyłącznie na opinii większości może prowadzić do niesprawiedliwości.²

Platon przejął od Sokratesa przekonanie, że filozofia jest przede wszystkim troską o duszę oraz poszukiwaniem prawdy i dobra. Od presokratyków zaczerpnął zainteresowanie strukturą bytu i naturą świata. Z kolei od tradycji pitagorejskiej przejął pewne elementy mistyczno-matematyczne, zwłaszcza przekonanie o szczególnym znaczeniu ładu, proporcji i harmonii.³ Jego własna filozofia stanowi jednak twórczą syntezę tych wpływów, prowadzącą do oryginalnej wizji rzeczywistości.

Znaczenie Platona polega również na tym, że w jego twórczości zostały po raz pierwszy tak wyraźnie postawione pytania, które później staną się klasycznymi problemami filozofii: czym jest byt, czym jest prawda, jak możliwe jest poznanie, czym jest sprawiedliwość, jaka jest natura duszy i jakie powinno być idealne państwo. W tym sensie Platon nie tylko odpowiedział na wiele pytań, lecz również wyznaczył horyzont, w którym filozofia europejska porusza się do dziś.

3. Podstawy platońskiej metafizyki

Centralnym założeniem metafizyki Platona jest rozróżnienie dwóch porządków rzeczywistości: świata zmysłowego i świata inteligibilnego. Świat zmysłowy jest rzeczywistością dostępną doświadczeniu, ale zarazem zmienną, nietrwałą i niedoskonałą. Wszystko, co w nim istnieje, podlega powstawaniu i ginięciu. Nie daje on więc podstawy do wiedzy pewnej, ponieważ przedmiot poznania nieustannie się zmienia.⁴

Naprzeciw temu światu Platon stawia świat idei, czyli bytów wiecznych, niezmiennych i doskonałych. Idee nie są jedynie pojęciami psychicznymi ani nazwami ogólnymi. Stanowią one realne i obiektywne podstawy istnienia rzeczy. To dzięki uczestnictwu w ideach rzeczy jednostkowe są tym, czym są. Piękne rzeczy są piękne przez uczestnictwo w idei piękna, sprawiedliwe czyny są sprawiedliwe przez uczestnictwo w idei sprawiedliwości, a równe przedmioty są równe dzięki odniesieniu do idei równości.⁵

Takie ujęcie bytu ma charakter hierarchiczny. Rzeczy jednostkowe posiadają niższy stopień realności niż idee, ponieważ są jedynie ich niedoskonałymi odbiciami. Najwyższe miejsce w tej hierarchii zajmuje idea dobra, która pełni funkcję nadrzędną wobec innych idei. W „Państwie” Platon porównuje dobro do słońca: tak jak słońce umożliwia widzenie rzeczy zmysłowych, tak dobro umożliwia poznanie idei i jest źródłem ich bytu oraz poznawalności.⁶

Platońska metafizyka nie jest więc jedynie teorią dwóch światów, lecz próbą wskazania trwałego fundamentu dla prawdy, moralności i racjonalnego porządku rzeczywistości. W obliczu zmienności świata doświadczenia Platon poszukuje tego, co stałe i konieczne. Tak rozumiana metafizyka ma zarazem znaczenie egzystencjalne: człowiek nie powinien zatrzymywać się na tym, co przemijające, lecz kierować się ku temu, co wieczne.

4. Teoria idei jako centrum systemu filozoficznego

Teoria idei jest najważniejszym i najbardziej charakterystycznym elementem filozofii Platona. Jej sens polega na odpowiedzi na pytanie, jak możliwa jest wiedza ogólna i pewna. Gdyby istniały wyłącznie rzeczy jednostkowe, zmienne i wielorakie, nie można byłoby mówić o trwałych definicjach ani o nauce w ścisłym sensie. Wiedza wymaga bowiem przedmiotu stałego. Taki przedmiot stanowią właśnie idee.⁷

W dialogach platońskich pojawiają się różne sposoby charakteryzowania relacji między ideami a rzeczami. Najczęściej mówi się o uczestnictwie rzeczy w ideach, o naśladowaniu idei przez rzeczy lub o obecności idei w rzeczach. Żadne z tych określeń nie usuwa jednak wszystkich trudności interpretacyjnych. Sam Platon wydaje się świadomy problemów związanych z teorią idei, co widać szczególnie w dialogu „Parmenides”, gdzie poddaje ją krytycznej analizie. Nie oznacza to jednak odrzucenia tej teorii, lecz raczej pogłębienie refleksji nad jej statusem.⁸

Idee u Platona pełnią wiele funkcji jednocześnie. Są ontologicznymi wzorcami rzeczy, epistemologicznymi przedmiotami wiedzy oraz aksjologicznymi normami wartościowania. Oznacza to, że teoria idei nie dotyczy wyłącznie metafizyki, lecz stanowi fundament całego systemu. Bez idei nie byłoby możliwe ani poznanie prawdy, ani odróżnienie dobra od zła, ani zbudowanie sprawiedliwego ustroju politycznego. Świat idei jest zatem nie tylko „bardziej realny” niż świat zmysłowy, lecz także normatywnie wyższy.

Na szczególną uwagę zasługuje idea dobra. Nie jest ona jedną z wielu idei w prostym sensie, lecz zasadą najwyższą, nadającą sens całemu porządkowi bytowemu i poznawczemu. Można powiedzieć, że w filozofii Platona dobro jest zarazem zasadą metafizyczną i etyczną. To właśnie ono organizuje jedność systemu. Człowiek, który poznaje dobro, nie zdobywa jedynie wiedzy teoretycznej, ale odkrywa także właściwy kierunek życia.⁹

5. Epistemologia Platona: poznanie, prawda i anamneza

Platon konsekwentnie odróżnia wiedzę od mniemania. Mniemanie dotyczy świata zmysłowego, jest niepewne i zależne od zmiennych wrażeń. Wiedza natomiast odnosi się do tego, co niezmienne, czyli do idei. Ten podział został obrazowo przedstawiony w słynnej analogii odcinka oraz w micie jaskini z „Państwa”.¹⁰

Mit jaskini jest jednym z najbardziej znanych obrazów w historii filozofii. Ludzie przykuci w jaskini biorą cienie za rzeczywistość, ponieważ nie znają niczego innego. Filozof to ten, kto wyzwala się z pozoru i stopniowo zwraca ku światłu prawdy. Obraz ten wyraża zarówno teorię poznania, jak i głęboki sens wychowania filozoficznego. Poznanie nie polega jedynie na gromadzeniu informacji, lecz na przemianie całej duszy i jej zwróceniu ku temu, co rzeczywiste.¹¹

Jednym z najbardziej oryginalnych elementów epistemologii Platona jest teoria anamnezy, czyli przypominania. Według niej poznanie prawdy nie jest prostym nabywaniem czegoś całkowicie nowego, lecz odzyskiwaniem wiedzy, którą dusza posiadała przed wcieleniem. W dialogu „Menon” Platon ukazuje, że odpowiednio prowadzona rozmowa może doprowadzić człowieka do odkrycia prawd, których wcześniej nie był świadomy.¹²

Teoria anamnezy wiąże się ściśle z nieśmiertelnością duszy i jej pokrewieństwem ze światem idei. Dusza może poznawać idee, ponieważ sama należy do rzeczywistości wyższej niż ciało. Poznanie ma więc charakter nie tylko intelektualny, ale również duchowy. Filozofia staje się drogą powrotu duszy do jej właściwego źródła.

Jednocześnie Platon nie odrzuca całkowicie roli zmysłów. Stanowią one punkt wyjścia, ale nie mogą być ostatecznym kryterium prawdy. Dopiero rozum, posługujący się dialektyką, prowadzi od wielości danych zmysłowych do uchwycenia jedności pojęciowej i wreszcie do poznania idei. Najwyższą formą poznania jest zatem dialektyka, rozumiana jako sztuka dochodzenia do zasad pierwszych i oglądu ich wzajemnych relacji.¹³

6. Antropologia filozoficzna: dusza, ciało i człowiek

Platońska wizja człowieka opiera się na wyraźnym dualizmie duszy i ciała. Ciało należy do świata zmysłowego, zmiennego i niedoskonałego, natomiast dusza posiada naturę bardziej pokrewną światu idei. W dialogu „Fedon” ciało zostaje przedstawione jako przeszkoda dla czystego poznania, ponieważ wiąże człowieka z potrzebami, namiętnościami i złudzeniami zmysłów. Filozofia staje się zatem „ćwiczeniem w umieraniu”, to znaczy stopniowym uwalnianiem duszy od nadmiernego przywiązania do cielesności.¹⁴

Nie oznacza to jednak prostego potępienia życia cielesnego. Platon dostrzega, że człowiek jako istota wcielona musi porządkować różne siły obecne w jego wnętrzu. W „Państwie” wyróżnia trzy części duszy: rozumną, impulsywną i pożądliwą. Część rozumna powinna kierować całym życiem, część impulsywna winna wspierać rozum, a część pożądliwa powinna pozostawać pod kontrolą. Sprawiedliwość w duszy polega właśnie na harmonii tych elementów.¹⁵

Ta teoria duszy ma istotne znaczenie nie tylko psychologiczne, lecz także etyczne i polityczne. Struktura duszy stanowi bowiem wzór dla struktury państwa. Tak jak w człowieku rozum powinien panować nad namiętnościami, tak w państwie rządzić powinni ci, którzy posiadają mądrość. Widać tu charakterystyczną dla Platona analogię pomiędzy ładem wewnętrznym jednostki a ładem społecznym.

Nieśmiertelność duszy zajmuje w antropologii Platona miejsce centralne. W „Fedonie” Platon przytacza różne argumenty na rzecz tezy, że dusza nie ginie wraz ze śmiercią ciała. Choć nie wszystkie te argumenty są jednakowo przekonujące z perspektywy współczesnej filozofii, pokazują one jasno, że dla Platona człowiek nie wyczerpuje się w swojej biologicznej egzystencji. Jego prawdziwa tożsamość związana jest z duszą, a celem życia jest jej oczyszczenie i zwrócenie ku dobru.¹⁶

7. Etyka Platona i idea dobra

Etyka Platona wyrasta bezpośrednio z jego metafizyki i antropologii. Dobro nie jest dla niego jedynie subiektywnym wyborem ani społeczną konwencją, lecz obiektywną zasadą zakorzenioną w strukturze bytu. Człowiek postępuje dobrze wtedy, gdy jego życie zostaje uporządkowane zgodnie z rozumem i skierowane ku temu, co naprawdę wartościowe.¹⁷

Cnota w filozofii Platona ma charakter wiedzy, choć nie należy tego rozumieć zbyt wąsko. Nie chodzi o samą informację, lecz o głębokie rozpoznanie dobra, które przemienia działanie. Człowiek zły nie zna naprawdę dobra, ponieważ wybiera dobra pozorne. W tym sensie Platon pozostaje bliski intelektualizmowi etycznemu Sokratesa. Zarazem jednak uwzględnia wewnętrzną złożoność duszy i dostrzega, że sama wiedza teoretyczna nie wystarcza, jeśli nie towarzyszy jej odpowiednie wychowanie charakteru.

W „Państwie” Platon omawia cztery podstawowe cnoty: mądrość, męstwo, umiarkowanie i sprawiedliwość. Mądrość wiąże się z rozumnym poznaniem dobra, męstwo z wytrwałością części impulsywnej podporządkowanej rozumowi, umiarkowanie z harmonią pomiędzy częściami duszy, zaś sprawiedliwość z właściwym porządkiem całości. Sprawiedliwość jest tu cnotą syntetyczną, ponieważ wyraża zgodne współdziałanie wszystkich elementów życia wewnętrznego.¹⁸

Najwyższym celem etycznym jest upodobnienie się do tego, co boskie i doskonałe, na miarę możliwości człowieka. Filozofia ma zatem wymiar praktyczny: nie jest jedynie teorią świata, lecz drogą formowania duszy. Platońska etyka posiada silny wymiar ascetyczny i pedagogiczny. Człowiek powinien pracować nad sobą, oczyszczać pragnienia i podporządkowywać życie rozumowi. Dopiero wówczas osiąga prawdziwe szczęście, rozumiane nie jako przyjemność, lecz jako wewnętrzny ład i uczestnictwo w dobru.

8. Filozofia polityczna Platona

Filozofia polityczna Platona stanowi jeden z najbardziej wpływowych, ale i najbardziej kontrowersyjnych elementów jego systemu. Najpełniej została przedstawiona w dialogu „Państwo”, gdzie filozof podejmuje pytanie o naturę sprawiedliwości oraz o warunki istnienia idealnego ustroju. Punktem wyjścia jest przekonanie, że państwo stanowi powiększony obraz duszy. Skoro w duszy sprawiedliwość polega na harmonii części pod przewodnictwem rozumu, to i w państwie sprawiedliwość powinna polegać na właściwym uporządkowaniu grup społecznych.¹⁹

Platon wyróżnia trzy warstwy społeczne: rządzących filozofów, strażników oraz wytwórców. Każda z tych grup odpowiada jednej części duszy i pełni właściwą sobie funkcję. Rządzący powinni kierować się mądrością, strażnicy męstwem, a wytwórcy troską o materialne podstawy życia wspólnoty. Sprawiedliwość polega na tym, by każdy wykonywał to zadanie, do którego jest najlepiej przygotowany.

Słynna teza o filozofach-królach wynika z fundamentalnego założenia epistemologicznego: tylko ten, kto zna dobro, może naprawdę dobrze rządzić. Większość ludzi kieruje się opiniami i doraźnym interesem, natomiast filozof, dzięki poznaniu idei, potrafi wznieść się ponad pozór i ujrzeć rzeczywisty porządek wartości. W tym sensie polityka powinna być podporządkowana mądrości, a nie jedynie sile czy popularności.²⁰

Jednocześnie wizja państwa platońskiego budzi liczne zastrzeżenia. Dotyczy to zwłaszcza postulatu wspólnoty majątkowej i rodzinnej wśród strażników, szerokiej kontroli wychowania oraz ograniczenia roli poezji i sztuki. Współczesny czytelnik może dostrzegać w tych rozwiązaniach tendencje autorytarne. Należy jednak pamiętać, że Platon formułował swoje poglądy w odpowiedzi na kryzys ateńskiej polis i w przekonaniu, że polityka powinna służyć moralnemu dobru obywateli, a nie jedynie ich interesom prywatnym.²¹

W późniejszych dialogach, zwłaszcza w „Prawach”, Platon przedstawia bardziej umiarkowaną wizję ustroju. Nie rezygnuje z przekonania, że państwo powinno być oparte na rozumie i cnocie, ale większą wagę przywiązuje do roli prawa jako środka organizującego życie wspólnoty. Pokazuje to, że jego myśl polityczna nie jest całkowicie statyczna, lecz podlega pewnej ewolucji.

9. Kosmologia i filozofia przyrody

Choć Platon bywa kojarzony przede wszystkim z teorią idei, ważnym elementem jego systemu jest również kosmologia, szczególnie rozwinięta w dialogu „Timajos”. Świat zmysłowy nie jest dla niego całkowicie chaotyczny ani pozbawiony sensu. Powstał on jako uporządkowany kosmos dzięki działaniu boskiego Demiurga, który kierując się dobrem, ukształtował materię według wzorów idealnych.²²

Demiurg nie stwarza świata z niczego, lecz porządkuje zastaną materię, nadając jej możliwie najlepszy kształt. Kosmos jest więc piękny i racjonalny, choć nie doskonały w takim sensie jak świat idei. Zawiera w sobie element konieczności i niedoskonałości wynikający z materialnego tworzywa. Platońska kosmologia stanowi próbę pogodzenia idealnego ładu z faktem istnienia zmienności i niedoskonałości w świecie widzialnym.

W „Timajosie” pojawia się także motyw matematycznej struktury świata. Platon przypisuje wielkie znaczenie proporcji, liczbie i geometrycznemu porządkowi. Wpływ tradycji pitagorejskiej jest tu bardzo wyraźny. Świat przyrody nie jest czymś całkowicie obcym rozumowi, lecz nosi ślady inteligibilnego ładu. Dzięki temu możliwe staje się jego racjonalne badanie.

Kosmologia platońska ma również wymiar antropologiczny i etyczny. Człowiek, jako część kosmosu, powinien dostroić własne życie do harmonii świata. Poznanie ładu kosmicznego nie jest więc czysto teoretyczne; ma prowadzić do wewnętrznego uporządkowania duszy. W ten sposób także filozofia przyrody wpisuje się u Platona w szerszy projekt duchowego doskonalenia człowieka.

10. Znaczenie dialogu i metoda filozofowania

System filozoficzny Platona nie może być właściwie zrozumiany bez uwzględnienia formy dialogu. W przeciwieństwie do późniejszych autorów systematycznych Platon nie przedstawia swojej myśli w postaci jednego traktatu z jasno wyodrębnionymi tezami. Posługuje się dramatyczną strukturą rozmowy, w której ścierają się różne stanowiska, a prawda odsłania się stopniowo.²³

Taka forma nie jest jedynie literacką ozdobą. Wyraża ona istotne przekonanie filozoficzne: myślenie rodzi się z pytań, z wątpienia i z konfrontacji z cudzym stanowiskiem. Dialog uczy intelektualnej pokory, ponieważ pokazuje, że droga do prawdy wymaga przezwyciężania własnych złudzeń. Szczególną rolę odgrywa tu dialektyka, rozumiana jako metoda dochodzenia od opinii do wiedzy, od wielości przykładów do definicji, od zjawiska do istoty.

Platon wykorzystuje także mity filozoficzne, takie jak mit jaskini, mit o Erze czy opowieści o losach duszy. Nie są one prostymi bajkami, lecz symbolicznymi narzędziami wyrażania treści, które trudno uchwycić w czysto dyskursywny sposób. Pokazuje to, że jego filozofia łączy ścisłość rozumowania z intuicją symboliczną.

11. Wewnętrzne napięcia i krytyka systemu platońskiego

Mimo ogromnej doniosłości filozofia Platona była od początku przedmiotem krytyki. Najważniejszym krytykiem okazał się Arystoteles, który zarzucał teorii idei niepotrzebne podwajanie bytów. Jeśli obok rzeczy jednostkowych wprowadza się jeszcze odpowiadające im idee, pojawia się pytanie, czy rzeczywiście wyjaśnia to naturę rzeczy, czy jedynie mnoży poziomy rzeczywistości.²⁴

Wątpliwości budzi także sama relacja uczestnictwa między rzeczami a ideami. Jak dokładnie rzecz materialna „uczestniczy” w bycie idealnym? W jaki sposób idea może być obecna w wielu jednostkowych rzeczach, nie tracąc swojej jedności? Platon pozostawił te pytania częściowo otwarte, a niekiedy sam wskazywał trudności własnej teorii.

Krytyce podlega również platoński dualizm duszy i ciała. W późniejszej tradycji filozoficznej wielokrotnie zwracano uwagę, że zbyt ostre przeciwstawienie tego, co duchowe, i tego, co cielesne, może prowadzić do zubożonej wizji człowieka. Podobnie idea państwa rządzonego przez elitę mędrców była oskarżana o antydemokratyczny charakter i lekceważenie wolności jednostki.

Mimo tych zastrzeżeń nie sposób odmówić platońskiemu systemowi niezwykłej siły inspiracyjnej. Jego filozofia ustanowiła klasyczny model myślenia o rzeczywistości jako uporządkowanej hierarchii, w której prawda, dobro i piękno mają charakter obiektywny. Nawet tam, gdzie współczesność odrzuca konkretne rozwiązania Platona, wciąż pozostaje pod wpływem pytań, które postawił.

12. Zakończenie

System filozoficzny Platona jest jedną z najdonioślejszych prób całościowego ujęcia rzeczywistości w dziejach myśli europejskiej. Jego centrum stanowi teoria idei, która nadaje sens zarówno metafizyce, jak i epistemologii, etyce, antropologii oraz polityce. Świat zmysłowy okazuje się u Platona jedynie niedoskonałym odbiciem rzeczywistości prawdziwej, czyli świata idei. Człowiek, jako istota obdarzona duszą pokrewną temu wyższemu porządkowi, zdolny jest do przekroczenia poziomu mniemania i dojścia do wiedzy.

Filozofia Platona ukazuje, że poznanie prawdy nie jest oddzielone od życia moralnego. Poznać dobro oznacza zarazem zostać przez nie zobowiązanym. Dlatego filozofia nie może ograniczyć się do teorii; musi prowadzić do przemiany duszy i do budowania sprawiedliwego ładu wspólnotowego. W tym sensie myśl platońska zachowuje aktualność także dzisiaj, przypominając, że pytanie o to, co jest naprawdę realne, nieodłącznie wiąże się z pytaniem o to, jak należy żyć.

Mimo wewnętrznych napięć i licznych punktów spornych system Platona pozostaje dziełem o wyjątkowej sile intelektualnej. Łączy rygor myślenia z głębią egzystencjalną, a refleksję nad bytem z troską o człowieka i wspólnotę. To właśnie ta jedność sprawia, że filozofia Platona nie jest jedynie zabytkiem przeszłości, lecz żywym źródłem inspiracji dla kolejnych pokoleń filozofów.

Przypisy

1. Por. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 2005, s. dotyczące Platona. 2. Tamże. 3. G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. 2, Lublin 1996. 4. Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Kęty 2003. 5. Platon, Fedon, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1984. 6. Platon, Państwo. 7. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 1. 8. Platon, Parmenides, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1993. 9. Platon, Państwo. 10. Tamże. 11. Tamże. 12. Platon, Menon, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1991. 13. W. Stróżewski, Wykłady o Platonie, Kraków 1992. 14. Platon, Fedon. 15. Platon, Państwo. 16. Platon, Fedon. 17. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 1. 18. Platon, Państwo. 19. Tamże. 20. Tamże. 21. K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 1, Warszawa 1993. 22. Platon, Timajos, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1986. 23. W. Jaeger, Paideia, t. 2, Warszawa 2001. 24. Arystoteles, Metafizyka, przeł. K. Leśniak, Warszawa 1983.

Bibliografia

Arystoteles, Metafizyka, przeł. K. Leśniak, Warszawa 1983. Jaeger W., Paideia, t. 2, Warszawa 2001. Platon, Fedon, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1984. Platon, Menon, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1991. Platon, Parmenides, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1993. Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Kęty 2003. Platon, Timajos, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1986. Popper K., Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 1, Warszawa 1993. Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. 2, Lublin 1996. Stróżewski W., Wykłady o Platonie, Kraków 1992. Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 1, Warszawa 2005.