Sztuka jako odtworzenie życia duszy

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 15.10.2024 o 18:22

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 27.09.2024 o 13:09

Stanisław Przybyszewski w swoim manifeście "Confiteor" wyraził kontrowersyjne i radykalne poglądy na temat sztuki i literatury. Stwierdził, że sztuka powinna być absolutem, celem samym w sobie, swobodna od wszelkich zobowiązań moralnych, patriotycznych czy społecznych. Jednakże w kontekście literatury polskiej czasu zaborów taki pogląd zdaje się być trudny do przyjęcia. Literatura polska w tym okresie pełniła bowiem szereg ważnych funkcji, które wykraczały poza czystą estetykę i dotyczyły przede wszystkim moralnego i patriotycznego wsparcia społeczeństwa.

Pierwszym i najważniejszym aspektem literatury polskiej czasu zaborów była jej funkcja patriotyczna. W okresie, gdy Polska była podzielona pomiędzy trzy mocarstwa - Rosję, Prusy i Austrię, kultura literacka stała się narzędziem walki o tożsamość narodową. Wielu pisarzy, takich jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, czy Zygmunt Krasiński, wykorzystywało swoje dzieła, aby podtrzymywać ducha narodowego i przypominać o świetności przeszłości Polski.

Dzieło Adama Mickiewicza "Pan Tadeusz" jest klasycznym przykładem literatury, która miała na celu wzmocnienie poczucia tożsamości narodowej. Książka ta, mimo że na pozór jest opowieścią o życiu szlachty, de facto stanowiła manifestację patriotyzmu i tęsknoty za utraconą ojczyzną. Mickiewicz odmalował w niej idealizowany obraz polskiej wsi oraz przedstawiał postacie, które symbolizowały narodowe wartości i cnoty. Była to forma oporu wobec obcych zaborców, afirmacja polskości i wiary w odzyskanie niepodległości.

Juliusz Słowacki natomiast w swoim dramacie „Kordian” ukazał zmagania jednostki z tyranią i beznadzieją. Główny bohater, tytułowy Kordian, to młodzieniec, który próbuje zrozumieć swoją rolę w walce narodowowyzwoleńczej. Słowacki nie unikał w tym dziele trudnych pytań o sens ofiary jednostki dla dobra narodu, a także o moralne i etyczne aspekty rewolucji. Tego typu problematyka była niezwykle ważna w czasach, gdy literatura musiała odpowiadać na realne potrzeby społeczne i polityczne.

Z kolei Zygmunt Krasiński w "Nie-Boskiej Komedii" ukazywał grozę i destrukcję rewolucji, ukazując jednocześnie dualizm między arystokracją a klasami niższymi. Krasiński, podobnie jak Słowacki, podejmował się tematyki narodowej, lecz zarazem uniwersalnej, poruszając problematykę społeczną i moralną.

Oprócz funkcji patriotycznej, literatura tamtego okresu pełniła także istotne funkcje społeczno-edukacyjne. Klasycznym przykładem jest powieść „Chłopi” Władysława Reymonta, która wprawdzie powstała już w innej epoce, ale stanowiła swoiste zwieńczenie literatury, mającej korzenie w czasie zaborów. Reymont zabrał głos w sprawie warunków życia ludności wiejskiej, ukazując jej codzienność, problemy i marzenia. „Chłopi” uzmysławiali zarówno elitom, jak i obcym zaborcom, kim byli ci, którzy tworzyli podstawę narodu.

Nie można również zapominać o pozytywizmie, który nastąpił po okresie romantyzmu i również odgrywał znaczącą rolę w literaturze czasów zaborów. Program pozytywistyczny, głoszony przez pisarzy takich jak Bolesław Prus czy Eliza Orzeszkowa, miał na celu edukację społeczeństwa, podniesienie jego poziomu intelektualnego i ekonomicznego. Powieści Bolesława Prusa, takie jak „Lalka” i „Faraon”, podejmowały kwestie społeczne i ekonomiczne, będąc jednocześnie apelem o rozwój nauki, pracy organicznej i solidarności międzyludzkiej.

Przykładem patriotycznego ducha pozytywizmu jest „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. Powieść ta nie tylko jest literackim arcydziełem, ale również skomplikowaną analizą społecznych i narodowych problemów tamtego okresu. Orzeszkowa przedstawia w niej obraz życia wsi nad Niemnem, ukazując konflikt między arystokracją a chłopstwem oraz kwestie związane z powstaniem styczniowym.

W kontekście literatury polskiej czasu zaborów, teoria wyrażona przez Przybyszewskiego, że sztuka powinna funkcjonować jako cel sam w sobie, jest niepraktyczna, a nawet niewłaściwa. Dla Polaków żyjących pod zaborami literatura była nie tylko formą wyrazu artystycznego, ale przede wszystkim narzędziem walki o odzyskanie niepodległości, edukacji i podnoszenia świadomości narodowej. W tamtych niesprzyjających czasach każdy wiersz, każda powieść, było aktem odwagi, manifestem niezgody na utratę narodowej tożsamości.

Sztuka, mimo że powinna dążyć do absolutu piękna, w czasach ucisku i ograniczeń, staje się także środkiem służącym wyższym celom moralnym i społecznym. Bez literatury pełniącej te funkcje, Polakom mogłoby zabraknąć siły do walki o własne istnienie narodowe. Dlatego warto przyjrzeć się sztuce nie tylko jako autonomicznej dziedzinie, ale także jako narzędziu, które w trudnych momentach historycznych, jak czas zaborów, miało moc i sens przewyższający samego siebie.